5
ÄÆÅÉÌÑ ÔÅͲÌÎÐ ÊÓÏÅÐÄÆÅÉÌÑ ÔÅͲÌÎÐ ÊÓÏÅÐ
ÄÆÅÉÌÑ ÔÅͲÌÎÐ ÊÓÏÅÐÄÆÅÉÌÑ ÔÅͲÌÎÐ ÊÓÏÅÐ
ÄÆÅÉÌÑ ÔÅͲÌÎÐ ÊÓÏÅÐ
ÒÅÐÍÎϲËÜ
“ÍÀÂ×ÀËÜÍÀ ÊÍÈÃÀ – ÁÎÃÄÀÍ”
ÊȯÂ
“ÂÅÑÅËÊÀ”
Ðîìàí
Ïåðåêëàä ç àíãë³éñüêî¿
ªâãåíàÊðèæåâè÷à
ÀÁÎÀÁÎ
ÀÁÎÀÁÎ
ÀÁÎ
ÁÁ
ÁÁ
Á
²Ëß ÂÈÒÎʲ ²Ëß ÂÈÒÎʲÂ
²Ëß ÂÈÒÎʲ ²Ëß ÂÈÒÎʲÂ
²Ëß ÂÈÒÎʲÂ
ÑÑ
ÑÑ
Ñ
ÀÑÊÓÅÕÀÍÍÈÀÑÊÓÅÕÀÍÍÈ
ÀÑÊÓÅÕÀÍÍÈÀÑÊÓÅÕÀÍÍÈ
ÀÑÊÓÅÕÀÍÍÈ
,,
,,
,
6
ÁÁÊ 84(7Ñïî)
Ê92
ISBN 966-692-283-5 (á-êà)
ISBN 966-692-463-3
(óêð., “Íàâ÷àëüíà êíèãà
Áîãäàí”)
ISBN 966-01-0332-8 (óêð., “Âåñåëêà)
Âñòóïíå ñëîâî Íà䳿 Åéøèñê³íî¿
²ëþñòðàö³¿ Ãåíð³ Áðîêà
Ïåðåêëàäåíî çà âèäàííÿì:
Works of J. Fenimore Cooper.
Volume 1, New York, 1891.
Äðóêóºòüñÿ çà âèäàííÿì:
Ê.: Âåñåëêà, 1980.
Á³áë³îòåêà ñâ³òîâî¿ ë³òåðàòóðèäëÿ ä³òåé ó 100 òîìàõ
“ѲÒÎÂÈÄ”
çàñíîâàíà 2004 ðîêó
Îõîðîíÿºòüñÿ çàêîíîì ïðî àâòîðñüêå ïðàâî.
Æîäíà ÷àñòèíà öüîãî âèäàííÿ íå ìîæå áóòè âèêîðèñòàíà ÷è â³äòâîðåíà
â áóäü-ÿêîìó âèãëÿä³ áåç äîçâîëó àâòîðà ïåðåêëàäó ÷è âèäàâöÿ.
Êóïåð Äæåéìñ Ôåí³ìîð
Ê92 ϳîíåðè, àáî Á³ëÿ âèòîê³â Ñàñêóåõàííè: Ðîìàí: Äëÿ ñåðåä.
øê. â³êó/Ïåð. ç àíãë. ª.Êðèæåâè÷à. Òåðíîï³ëü: Íàâ÷àëüíà
êíèãà
Áîãäàí; Ê.: Âåñåëêà, 2005. 352 c.— (Á³áë³îòåêà ñâ³òî-
âî¿ ë³òåðàòóðè äëÿ ä³òåé ó 100 òîìàõ “Ñâ³òîâèä”. Ñåð³ÿ äðóãà.
˳òåðàòóðà Õ²Õ ñòîë³òòÿ.)
ISBN 966-692-283-5 (á-êà)
ISBN 966-692-463-3
(óêð., “Íàâ÷àëüíà êíèãà
Áîãäàí”)
ISBN 966-01-0332-8
(óêð., “Âåñåëêà)
ÁÁÊ 84(7Ñïî)
© Âèäàâíèöòâî
“Íàâ÷àëüíà êíèãà
Áîãäàí”, á-êà,
ìàêåò, õóäîæíº îôîðìëåííÿ, 2005
© Êðèæåâè÷ ª., ïåðåêëàä, 1980
7
ÐÎÌÀÍ Ô. ÊÓÏÅÐÀ “ϲÎÍÅÐÈ”
Ðîìàí “Ï³îíåðè” (1823 p.) áóâ îïóáë³êîâàíèé ïåðøèì ó ñëàâåò-
í³é ïåíòàëî㳿 ïðî Øê³ðÿíó Ïàí÷îõó, õî÷à õðîíîëîã³÷íî éîìó ïåðå-
äóþòü òðè ³íø³ (“Çâ³ðîá³é”, “Îñòàíí³é ³ç ìîã³êàí”, “Ñë³äîïèò”, “ϳ-
îíåðè”, “Ïðåð³ÿ”). Ó “ϳîíåðàõ” Íàòàí³åëü Áàìïî — ñ³ìäåñÿòèð³÷-
íèé äèâàê-ìèñëèâåöü, ùî äîæèâຠâ³êó, à ×èíãà÷ãóê — ³íä³àíåöü
Äæîí Ìîã³êàíèí, êîòðèé ñïèâñÿ íà ñòàð³ñòü.
̳æ ïðèãîäàìè, ïðî ÿê³ éäåòüñÿ ó “Ñë³äîïèò³”, ³ æîðñòîêèìè
âèïðîáóâàííÿìè, ùî âèïàëè íà äîëþ Øê³ðÿíî¿ Ïàí÷îõè ⠓ϳ-
îíåðàõ”, ìèíóëî á³ëüøå òðèäöÿòè ðîê³â. Çà öåé ÷àñ â³äáóëèñÿ ïî䳿
âåëè÷åçíîãî ³ñòîðè÷íîãî çíà÷åííÿ: ï³âí³÷íîàìåðèêàíñüê³ àíãë³éñüê³
êîëîí³¿ ïîâñòàëè ïðîòè àíãë³éñüêî¿ ìîíàðõ³¿, çàê³í÷èëàñÿ â³éíà çà
íåçàëåæí³ñòü (1776–1783), â ÿê³é àìåðèêàíö³ ïåðåìîãëè ³ ñòâîðèëè
Ñïîëó÷åí³ Øòàòè Àìåðèêè.
Ñóääÿ Ìàðìåäþê Òåìïë, ó ìàºòêó ÿêîãî á³ëÿ áåðåã³â îçåðà Îò-
ñåãî ïðèòóëèëàñü óáîãà õàòèíà ñòàðîãî Øê³ðÿíî¿ Ïàí÷îõè, ñòî¿òü íà
ñòîðîæ³ çàêîííîñò³. ³éíà çà íåçàëåæí³ñòü ïðèíåñëà éîìó âëàäó
é áàãàòñòâî. Éîìó ä³ñòàëèñÿ çåìë³ ä³äà ³ áàòüêà Îë³âåðà Åôô³íãåìà
ìàºòíîñò³, êîíô³ñêîâàí³ â íèõ ÿê ó âîðîã³â àìåðèêàíñüêî¿ ðåâîëþ-
ö³¿, ùî çáåðåãëè â³ðí³ñòü àíãë³éñüêîìó êîðîëþ. Êóïåð ïîêàçàâ ñóääþ
÷åñíîþ ëþäèíîþ, êîòðà ïîâåðíóëà ãðîø³, ÿê³ ïåðåäàâ éîìó íà çáå-
ðåæåííÿ áàòüêî Îë³âåðà. Àëå òàê â³í ÷èíèòü íå ç äîáðîòè, à ò³ëüêè
òîìó, ùî íå õî÷å ïîðóøóâàòè í³ÿêèõ çîáîâ’ÿçàíü. Íà ôîðìàëüíèõ
ïðàâàõ ³ çàêîíàõ, íà éîãî äóìêó, òðèìàºòüñÿ âñå æèòòÿ. Äîòðèìàííÿ
í àéñâÿò³øîãî äëÿ íüîãî çàêîíó ïðèâàòíî¿ âëàñíîñò³ é ðîáèòü éîãî
â ðîìàí³ íàéòèïîâ³øèì ïðåäñòàâíèêîì Àìåðèêè, ùî ò³ëüêè ïî÷è-
íàëà ñòâåðäæóâàòèñü. Êîëè Êóïåð ñòâîðþâàâ îáðàç Ìàðìåäþêà Òåìïëà,
â³í, áåçïåðå÷íî, äóìàâ ïðî ñâîãî áàòüêà, ñóääþ Êóïåðà, áàãàòî ðèñ
ÿêîãî âò³ëèâ ó âëàñíèêîâ³ Òåìïëòîíà.
×èòà÷ ³ ç ö³êàâ³ñòþ ä³çíàºòüñÿ ïðî ò³ ñêëàäí³ ñòîñóíêè, ùî ïî-
â’ÿçóâàëè Åë³çàáåò Òåìïë òà Îë³âåðà Åôô³íãåìà, ÿêèé ìóñèâ
ïðèõîâóâàòè ñâîº ñïðàâæíº ³ì’ÿ. ×åñí³ñòü ³ ðîçóì Åë³çàáåò, ãîðä³ñòü
³ ñàìîâëàäàííÿ Îë³âåðà, ïîâàãà, ç ÿêîþ âîíè îáèäâîº ñòàâèëèñÿ äî
Øê³ðÿíî¿ Ïàí÷îõè ò à ñòàðîãî Äæîíà Ìîã³êàíèíà, âèêëèêàþòü íàøó
ñèìïàò³þ.
Ùåìëèâå ïî÷óòòÿ æàëîñò³ íåìèíó÷å îõîïëþº ÷èòà÷à, êîëè â³í
ó ðîçãóáëåíîìó ñòàðîìó äèâàêîâ³ âï³çíຠãåðîÿ ðàí³øå ïðî÷èòàíèõ
êíèã — Íàòàí³åëÿ Áàìïî. Ìè óñâ³äîìëþºìî, ùî êîëèøíº â³ëüíå
æèòòÿ ìèñëèâöÿ íà íåçàéíÿòèõ çåìëÿõ óæå íåìîæëèâå. Ñâ³ò ïîâñòàº
ïðîòè íüîãî, ³ ÷èòà÷ ìèìîâîë³ çàïèòóº ñåáå: à ÷è ñïðàâåäëèâî
öå? ² õ³áà ìîæíà íå ïîñï³â÷óâàòè ëèõ³é äîë³ íà¿âíîãî, àëå ãîðäîã î
8
é âíóòð³øíüî íåçàëåæíîãî Øê³ðÿíî¿ Ïàí÷îõè? ³í íå ðîçó쳺 âñüî-
ãî çíà÷åííÿ âåëè÷åçíèõ çì³í, ùî â³äáóëèñÿ â íüîãî íà î÷àõ â³äòîä³,
ÿê â³í ïîëþâàâ ó íåïðîõ³äíèõ ë³ñàõ á³ëÿ áåðåã³â Îòñåãî. Â³í ³ òåïåð
æèâå é ïîëþº â òîìó ñàìîìó êðà¿, àëå âñå ÷àñò³øå çàì³ñòü ãóñòèõ
ë³ñ³â, äå éîìó áóëà â³äîìà êîæíà ñòåæêà, íàòðàïëÿº íà âèðóáàí³
ä³ëÿíêè, çàáóäîâàí³ ÷è çàñ³ÿí³ êîëîí³ñòàìè. ³í, ñë³äîïèò ³ ðîçâ³ä-
íèê, ãóáèòüñÿ â íåòðÿõ íîâèõ çàêîí³â ³ ñòîñóíê³â ì³æ ëþäüìè.
Øê³ðÿíà Ïàí÷îõà õî÷å æèòè çà çâè÷àÿìè ÷àñó, ùî äàâíî ìèíóâ,
³ ðàçîì ç Äæîíîì Ìîã³êàíèíîì â³ääàºòüñÿ ñïîãàäàì ïðî êîëèøí³
äí³, êîëè ïàíóâàëà ïðîñòîòà, à îñîáèñòà ìóæí³ñòü áóëà âèùà çà õèòðî-
ñïëåò³ííÿ ôîðìàëüíèõ çàêîí³â.
Òàêèì ³ ïîñòຠóïåðøå â óÿâ³ ïèñüìåííèêà Øê³ðÿíà Ïàí÷îõà,
ÿêîãî Êóïåð çìàëþâàâ ó ðîìàí³ “ϳîíåðè”. ², íåìîâ áàæàþ÷è çáàã-
íóòè é ïîÿñíèòè öþ òóãó ñòàðîãî Íàòò³ Áàìïî çà ìèíóëèì, Êóïåð
çãîäîì ïîâåðíóâñÿ äî òèõ ÷àñ³â, êîëè Çâ³ðîá³é, ÷è Äîâãèé Êàðàá³í,
÷è Ñë³äîïèò áóâ ó ðîçêâ³ò³ ñâî¿õ ñèë, õî÷ ³ ñïîñòåð³ãàâ óæå ç òðèâî-
ãîþ ïî÷àòîê ìàéáóòí³õ çì³í, ùî é îïèñàíî â ðîìàíàõ “Çâ³ðîá³é”,
“Îñòàíí³é ³ç ìîã³êàí” ³ “Ñë³äîïèò”.
Çâ³äêè ïèñüìåííèê äîâ³äàâñÿ ïðî âñå öå? ²íä³àíñüêèõ âîæä³â —
“îñòàíí³õ ³ç ìîã³êàí” — ³ ñòàðèõ ï³îíåð³â Êóïåð ùå çàñòàâ ó ñâîºìó
äèòèíñòâ³ é ì³ã ÷óòè ¿õí³ ó ÷îìóñü â³ðîã³äí³, à â ÷îìóñü ôàíòàñòè÷í³
îïîâ³äêè. Á³îãðàôè Êóïåðà íàâ³òü íàçèâàþòü òàêîãî ñî᳠سïìåíà,
ÿêèé, ìàáóòü, ñòàâ äëÿ ïèñüìåííèêà ïðîîáðàçîì Øê³ðÿíî¿ Ïàí-
÷îõè...
Ó ðîìàí³ “ϳîíåðè” ÷èìàëî óâàãè ïðèä³ëåíî ñ³ì’¿ òà îòî÷åííþ
Òåìïëà. Ìàºòîê, ñåëèùå, íîâ³ òðàäèö³¿ òà çâè÷à¿ àìåðèêàíñüêèõ êî-
ëîí³ñò³â ï³ñëÿ çäîáóòòÿ íåçàëåæíîñò³ ïèñüìåííèê â³äòâîðþº â êàð-
òèíàõ, ñïîâíåíèõ æèòòºâîãî òåïëà é ãóìîðó. ² òóò óÿâà ïèñüìåííèêà
ñïèðàëàñü íà âðàæåííÿ ìîëîäîñò³. Òåìïëòîí áàãàòüìà ðèñàìè ñõî-
æèé íà éîãî ð³äíèé Êóïåðñòàóí.
Äîëÿ Øê³ðÿíî¿ Ïàí÷îõè, éîãî â³ä÷àéäóøí³ ñïðîáè ïðîòèñòàâè-
òè ñåáå çàêîíîâ³, ÿêèé çäàºòüñÿ ìèñëèâöåâ³ íåïîòð³áíèì òà áåçãëóç-
äèì, éîãî äâîá³é ³ç ñóäîì ³ âëàäîþ ³, íàðåøò³, âòå÷à ñòàðîãî íà
Çàõ³ä, ó ùå íåòîðêàí³ ë³ñè,— âñå öå ñïîâíåíå ñïðàâæíüîãî äðàìà-
òèçìó.
˳ñîâ³ íåòð³, äå øóêàâ ïîðÿòóíêó ñòàðèé Íàòò³, íå ñòàëè äëÿ
íüîãî íàä³éíèì ïðèòóëêîì. Ïðî îñòàíí³ éîãî çëèãîäí³ ÷èòà÷ ä³ç-
íàºòüñÿ ó ðîìàí³ “Ïðåð³ÿ”, ùî çàâåðøóº ñëàâíó ³ñòîð³þ Øê³ðÿíî¿
Ïàí÷îõè.
Íàä³ÿ Åéøèñê³íà
9
ÐÎÇÄ²Ë ²
Çèìà éäå ïðàâèòè ì³íëèâèì ðîêîì,
Ñóìíà, ïîõìóðà, ç íåñïîê³éíèì ïî÷òîì
Òóìàí³â, õìàð ³ õóðòîâèí.
Òîìñîí. Ïîðè ðîêó
åñü ïîñåðåäèí³ øòàòó Íüþ-Éîðê ëåæèòü ÷èìàëà òåðèòî-
ð³ÿ, ïîâåðõíÿ ÿêî¿ — öå íèçêà ïàãîðá³â ³ ïàäîë³â, ÷è,
êîëè âèñëîâëþâàòèñÿ ç á³ëüøîþ ïîâàãîþ äî ãåîãðàô³÷-
íèõ âèçíà÷åíü, ã³ð ³ äîëèí. Ñåðåä öèõ ïàãîðá³â áåðå ñâ³é
ïî÷àòîê Äåëàâàð; çâ³äñè æ òàêè, ç ïðîçîðèõ îçåð ³ òèñÿ÷³ íàâêîëèø-
í³õ äæåðåë âèïëèâàþòü ÷èñëåíí³ âèòîêè Ñàñêóåõàííè âîíè çâè-
âàþòüñÿ äîëèíàìè ³ çðåøòîþ, ç’ºäíàâøè ñâî¿ âîäè, óòâîðþþòü îäíó
ç íàéãîðäîâèò³øèõ ð³÷îê Ñïîëó÷åíèõ Øòàò³â. Ãîðè â ö³é ì³ñöåâîñò³
çäåá³ëüøîãî îáðîáëþâàí³ äî ñàìèõ âåðøèí, õî÷ íå áðàêóº òóò ³ ïðÿ-
ìîâèñíèõ áåñêèä³â, ùî íàäàþòü êðàºâ³ íåàáèÿêî¿ ðîìàíòè÷íîñò³
³ ìàëüîâíè÷îñò³. Òóòåøí³ äîëèíè âóçüê³ é ðîäþ÷³, â êîæí³é ñòðó-
ìèòü ð³÷êà. Ïî áåðåãàõ íåâåëè÷êèõ îçåð òà ïîòîê³â, ó ì³ñöÿõ, ñïðè-
ÿòëèâèõ äëÿ ðîçâèòêó ïðîìèñëó, ðîçêèäàí³ êâ³òó÷³ ñåëèùà; à ïî
âèäîëèíêàõ ³ íàâ³òü íà âåðøèíàõ ã³ð ðÿñí³þòü îõàéí³ çàòèøí³ ôåð-
ìè ç óñ³ìà îçíàêàìè çàìîæíîñò³. Ç ïëàñêèõ ð³âíåíüêèõ äîëèí íà âñ³
áîêè ðîçá³ãàþòüñÿ äîðîãè àæ äî óðâèù ³ êðóòèõ ïåðåâàë³â. Ïî-
äîðîæí³é ó öüîìó ãîðèñòîìó êðàþ ðàç ó ðàç íàòðàïëÿº íà ïðèâàòí³
ñåðåäí³ øêîëè é øê³ëêè; ñèëà-ñèëåííà êóëüòîâèõ ñïîðóä ñâ³ä÷èòü
ïðî ìîðàëüí³ñòü ³ äîáðî÷åñí³ñòü ì³ñöåâîãî ëþäó, à ðîçìà¿ò³ñòü ¿õ
çîâí³øíüîãî âèãëÿäó òà îáðÿä³â ï³äòâåðäæóº, ùî òóò ïàíóº áåççàñòå-
ðåæíà ñâîáîäà ñóìë³ííÿ. Îäíå ñëîâî, âñå äîâêîëà í³áè ïðîìîâëÿº,
ÿê áàãàòî ìîæíà çðîáèòè íàâ³òü ó ñóâîðîìó êðàþ ç íåñïðèÿòëèâèì
êë³ìàòîì, êîëè çàêîíè ïîì³ðêîâàí³, à êîæíà ëþäèíà çàö³êàâëåíà
â çàãà ëüíîìó äîáðîáóò³. Íà çì³íó çóñèëëÿì ï³îíåð³â, ïåðøèõ òóòåø-
í³õ ïîñåëåíö³â, ïðèéøëà ïðàöÿ ôåðìåð³â, ÿê³ äåäàë³ êðàùå îñâîþâà-
ëè ö³ çåìë³, ìàþ÷è íàä³þ ñïî÷èòè òóò â³÷íèì ñíîì, òà ¿õí³õ ñèí³â,
10
ùî òðèìàëèñÿ áàòüê³âñüêèõ çàïîâ³ò³â. À ùå æ ò³ëüêè ñîðîê ðîê³â
òîìó
1
òóò áóëà ñàìà äèêà ïóùà.
ϳñëÿ çäîáóòòÿ Ñïîëó÷åíèìè Øòàòàìè íåçàëåæíîñò³ é óêëàäåííÿ
ìèðó 1783 ðîêó àìåðèêàíö³ âçÿëèñÿ çà ãîñïîäàðñüêå îñâîºííÿ ñâî¿õ
áàãàòþùèõ ðîçëîãèõ âîëîä³íü. Ïåðåä ðåâîëþö³éíîþ â³éíîþ
2
áóëà
çàñåëåíà ëåäâå îäíà äåñÿòà âñ³º¿ òåðèòî𳿠êîëîí³¿ Íüþ-Éîðê. Íà
âóçüêîìó é êîðîòêîìó ïàñì³ çåìë³ îáàá³÷ Ãóäçîíó, íà òàê³é ñàì³é
ïëîù³ â ï’ÿòäåñÿò ìèëü ïîíàä Ìîãîêîì, íà îñòðîâàõ Íåñî ³ Ñòåòí,
à òàêîæ ó ê³ëüêîõ ïîîäèíîêèõ ñåëèùàõ ïîíàä ð³÷êàìè æèëî íå
á³ëüøå äâîõñîò òèñÿ÷ äóø. Çà òîé êîðîòêèé ÷àñ, ÿêèé ìè çãàäóâàëè,
íàñåëåííÿ ðîçñåëèëîñÿ íà òåðèòî𳿠â ï’ÿòü ãðàäóñ³â øèðîòè ³ ñ³ì
äîâãîòè ³ çá³ëüøèëîñÿ äî ï³âòîðà ì³ëüéîíà ÷îëîâ³ê, êîòð³ æèâóòü
ó äîñòàòêó ³ ìàþòü ïåâí³ñòü, ùî çá³æàòü â³êè, ïåðø í³æ ïðèéäå òîé
ëèõèé äåíü, êîëè ¿õí³ âîëîä³ííÿ ïåðåñòàíóòü çàäîâîëüíÿòè ¿õí³
ïîòðåáè.
Îïîâ³äü íàøà ðîçïî÷èíàºòüñÿ 1793 ðîêó, äåñü ÷åðåç ñ³ì ë³ò ï³ñëÿ
çàñíóâàííÿ îäíîãî ç ïåðøèõ ïîñåëåíü, ÿê³ ñïðèÿëè çä³éñíåííþ òèõ
äèâîâèæíèõ çì³í ó ìîãóòíîñò³ é ñòàíîâèù³ øòàòó Íüþ-Éîðê, ïðî
ÿê³ ìè âæå çãàäóâàëè.
ßñíèé ìîðîçÿíèé ãðóäíåâèé äåíü õèëèâñÿ äî âå÷îðà, êîëè íà
ãîðó ïîâ³ëüíî áðàëèñÿ âàæê³ ñàíè. Äëÿ ö³º¿ ïîðè ðîêó äåíü áóâ
íàïðî÷óä ãàðíèé: â ÷èñò³é áëàêèò³ íåáà ïëèâëè äâ³ ÷è òðè âåëèê³
õìàðè, ÿê³ çäàâàëèñÿ ùå á³ë³øèìè â³ä ñâ³òëà, â³äáèòîãî íåîçîðèìè
ñí³ãàìè. Äîðîãà â’þíèëàñÿ ïîíàä óðâèùåì; îáêëàäåíà ç îäíîãî áîêó
êîëîäàìè, äðóãèì áîêîì âîíà òóëèëàñÿ äî ãîðè, â³äâîéîâóþ÷è â íå¿
ä îñèòü ì³ñöÿ, ùîá ì³ã ïðî¿æäæàòè òîãî÷àñíèé òðàíñïîðò. Ïðîòå ³ êîëî-
äè, ³ âñå, ùî íå âèñòóïàëî ïðèíàéìí³ íà ê³ëüêà ôóò³â íàä çåìëåþ,
ëåæàëî ïîõîâàíå ï³ä ñí³ãîì. Çà äîðîãó ïðàâèëà êîë³ÿ, ùî íà äâà
ôóòè çàïàäàëà â ñí³ã, ³ ñàíè íà í³é ëåäü óì³ùàëèñÿ.  äîëèí³, âíèçó,
íà â³äñòàí³ ê³ëüêàñîò ôóò³â âèäí³ëî òå, ùî ìîâîþ ïîñåëåíö³â íàçè-
âàëîñÿ “ïîðóá”, à òàêîæ óñ³ áóä³âë³ íîâîãî ïîñåëåííÿ. Ïîðóáè äîáè-
ðàëèñü àæ äî òîãî ì³ñöÿ, äå äîðîãà ð³çêî çâåðòàëà, âèá³ãàþ÷è íà
ð³âíó ìàê³âêó ãîðè, íà ÿê³é, îäíàê, ùå áóâ ë³ñ. Ïîâ³òðÿ ³ñêðèëîñÿ,
í³áè ñïîâíåíå ì³ð³àäàìè áëèñêó÷èõ ÷àñòî÷îê, à äîáðÿ÷³ êîí³, ùî
òÿãëè ñàíè, áóëè ãóñòî ïîêðèò³ ³íåºì. Ç í³çäð³â ó êîíåé äèìîì
êëóáî÷èëàñÿ ïàðà; óñå äîâêîëà, òàê ñàìî ÿê ³ ñïîðÿäæåííÿ ìàíäð³â-
1
Öþ êíèæêó íàïèñàíî 1823 ðîêó (òóò ³ äàë³ öèôðàìè ïîçíà÷åíî àâòîðñüê³
ïðèì³òêè).
2
Éäåòüñÿ ïðî â³éíó àìåðèêàíñüêèõ êîëîí³ñò³â ïðîòè Âåëèêîáðèòàí³¿ (1775—
1783), âíàñë³äîê ÿêî¿ âîíè çäîáóëè íåçàëåæí³ñòü.
11
íèê³â, ñâ³ä÷èëî ïðî ñóâîðó ã³ðñüêó çèìó. ×îðíà çáðóÿ ç òüìÿíèì
ïîëèñêîì, òàêà â³äì³ííà â³ä áëèñêó÷î¿ ëàêîâàíî¿ óïðÿæ³ íàøèõ äí³â,
áóëà ïîöÿòêîâàíà ì³äíèìè áëÿõàìè é ïðÿæêàìè, ³ âîíè ñÿÿëè, ìîâ
çîëîò³, â íåòðèâêîìó ñâ³òë³ ñê³ñíèõ ñîíÿ÷íèõ ïðîìåí³â, ùî ïðîáèâà-
ëèñÿ êð³çü âåðõ³âêè äåðåâ. Íà âåëè÷åçíèõ ñ³äåëêàõ, óñ³ÿíèõ öâÿøêà-
ìè é ïðèêð³ïëåíèõ äî òêàíèíè, ùî, ìîâ êîâäðà, âêðèâàëà ñïèíè
êîíåé, âèñî÷³ëè ÷îòèðè êâàäðàòí³ ñòîâï÷èêè; â³ä ê³íñüêèõ õðàï³â
÷åðåç íèõ ³øëè ãðóá³ â³æêè äî ðóê êó÷åðà, ìîëîäîãî íåãðà ðîê³â
äâàäöÿòè. Îáëè÷÷ÿ éîãî, ç ïðèðîäè ÷îðíå é ëèñêó÷å, â³ä õîëîäó
âçÿëîñÿ ïëÿìàìè, à âåëèê³ ñÿéëèâ³ î÷³ íàïîâíèëèñÿ ñë³çüìè — äàíè-
íà, ÿêó ìóñÿòü ñïëà÷óâàòè ñèíè Àôðèêè ñóâîðèì ìîðîçàì öüîãî
êðàþ. Àëå íà éîãî ëèö³ öâ³ëà äîáðîäóøíà óñì³øêà çàäîâîëåííÿ,
âèêëèêàíà äóìêàìè ïðî áëèçüêó äîì³âêó, ¿¿ òåïëî é ð³çäâÿí³ âåñåëî-
ù³. Ñòàðîñâ³òñüê³ ñàíè áóëè âåëèê³ é çðó÷í³, òàê³, ùî â³ëüíî âì³ñòè-
ëè á ö³ëó ðîäèíó, àëå öåé ðàç, îêð³ì íåãðà, òàì áóëî ëèøå äâîº
ïîäîðîæí³õ. Ççîâí³ ñàíè áóëè ïîôàðáîâàí³ â ÿñíî-çåëåíèé êîë³ð,
à çñåðåäèíè — ó âîãíèñòî-÷åðâîíèé, ùîá, ìàáóòü, çäàâàëîñÿ, í³áè
òåïë³øå ìàíäðóâàòè çà òàêèõ õîëîä³â. Ñèä³ííÿ ³ âñå âñåðåäèí³
ñàíåé áóëî çàñòåëåíî âåëè÷åçíèìè øêóðàìè á³çîí³ â, îáëÿìîâàíèìè
êèòèöÿìè ç ÷åðâîíî¿ òêàíèíè.  øêóðè áóëè ïîâêóòóâàí³ é íîãè
ïîäîðîæàí — ÷îëîâ³êà â ðîçêâ³ò³ ë³ò òà ìîëîäî¿ ä³â÷èíè, ÿêà ò³ëü-
êè âñòóïàëà â ïîðó æ³íî÷î¿ çð³ëîñò³. ×îëîâ³ê ìàâ ì³öíó ñòàòóðó,
àëå ñò³ëüêè íàäÿãíóâ íà ñåáå â³ä õîëîäó, ùî éîãî âàæêî áóëî ðîç-
ãëåä³òè. Øóáà, ï³äáèòà õóòðîì, îãîðòàëà âñþ éîãî ïîñòàòü; íà ãî-
ëîâ³ áóëà øàïêà ç êóíèö³, îòîðî÷åíà ñàï’ÿíîì ³ ç í àâóøíèêàìè,
ÿê³ ïðè ïîòðåá³ îïóñêàëèñü, à òåïåð áóëè ì³öíî çàâ’ÿçàí³ ï³ä áîðî-
äîþ ÷îðíèìè ñòð³÷êàìè. Øàïêó âèâåðøóâàâ õâ³ñò çâ³ðêà, ç õóòðà
ÿêîãî ¿¿ é âèãîòîâëåíî. Õâ³ñò òîé ìàëüîâíè÷î ñïàäàâ ÷îëîâ³êîâ³ íà
ïëå÷³. Ç-ï³ä öüîãî âáðàííÿ âèäíî áóëî ÷àñòèíó ãàðíîãî ìóæíüîãî
îáëè÷÷ÿ ç âåëèêèìè ñèí³ìè âèðàçíèìè î÷èìà, ùî ñâ³ä÷èëè ïðî
íåàáèÿêèé ðîçóì, ïðèòàºíèé ãóìîð ³ íåçâè÷àéíå äîáðîñåðäÿ. Ïî-
ñòàòü éîãî ñóïóòíèö³ áóëà âñÿ ñõîâàíà ï³ä êóïîþ îäåæ³: ç-ï³ä øè-
ðîêîãî, ÿâíî ÷îëîâ³÷îãî êðîþ êàìëîòîâîãî ïëàùà ç ãðóáîþ ôëà-
íåëåâîþ ï³äøèâêîþ âèäí³ëè õóòðà é øîâêè. Âåëè÷åçíèé êàïòóð
ç ÷îðíîãî øîâêó íà ïóõó ìàéæå çîâñ³ì çàêðèâàâ ¿¿ îáëè÷÷ÿ, ëèøà-
þ÷è íåâåëè÷êèé îòâ³ð, êð³çü ÿêèé ÷àñ â³ä ÷àñó ïîáëèñêóâàëè æâàâ³,
ãàãàòîâî-÷îðí³ î÷³.
Áàòüêî é äî÷êà (áî ñàìå òàê³ áóëè ðîäèíí³ ñòîñóíêè ïîäîðîæí³õ)
ìîâ÷àëè, ïîðèíóâøè â ãëèáîêó çàäóìó; ò³ëüêè ïîðèïóâàííÿ ñàíåé
÷àñîì ïîðóøóâàëî òèøó. Áàòüêî ïðèãàäóâàâ ñâîþ äðóæèíó, ÿê âîíà
12
÷îòèðè ðîêè òîìó ïðèòèñêàëà äî ãðóäåé äîíüêó, íåîõî÷å â³äïóñêàþ÷è
¿¿ äî Íüþ-Éîðêà — ºäèíîãî íà òîé ÷àñ ì³ñòà, äå ìîæíà áóëî çäîáóòè
îñâ³òó. ʳëüêà ì³ñÿö³â ïî òîìó äðóæèíà ïîìåðëà; îäíàê áàòüêî, äáà-
þ÷è ïðî ³íòåðåñè äî÷êè, âèð³øèâ íå çàáèðàòè ¿¿ íàçàä ó öåé çàêó-
òåíü ðàí³øå, í³æ âîíà ñê³í÷èòü ñâîþ íàóêó. Äóìêè ä³â÷èíè áóëè íå
òàê³ ñóìí³, áî â íèõ âïë³òàâñÿ ðàä³ñíèé ïîäèâ â³ä íîâèõ êðàºâèä³â,
ùî â³äêðèâàëèñÿ ¿¿ î÷àì ç êîæíèì ïîâîðîòîì äîðîãè.
Ãîðà, ùî íåþ ¿õàëè íàø³ ïîäîðîæí³, áóëà âêðèòà ñîñíàìè, ÿê³
áåç ã³ëîê ñÿãàëè â³ñ³ìäåñÿòèôóòîâî¿ âèñîòè, à ç âåðõ³âêàìè áóâàëè
³ âäâ³÷³ âèù³. Ïîãëÿä ïîäîðîæí³õ â³ëüíî ïðîíèêàâ êð³çü ÷èñëåíí³
ïðîñâ³òêè ì³æ âèñîêèìè äåðåâàìè, çóïèíÿþ÷èñü ëèøå íà â³ääàëå-
íèõ âèãèíàõ ì³ñöåâîñò³ ÷è íà âåðøèí³ ãîðè, ùî ï³äíîñèëàñÿ ïî òîé
á³ê äîëèíè, êóäè âîíè ïîñï³øàëè. Òåìí³ ñòîâáóðè äåðåâ ð³âíèìè
êîëîíàìè çâîäèëèñÿ ç ÷èñòî¿ á³ëèçíè ñí³ã³â, ³ âæå íà çíà÷í³é
âèñî÷èí³ âèïóñêàëè ñó÷êóâàò³ â³òè, âáðàí³ ó âáîãó â³÷íó çåëåíü,
ÿêà ñóìíî êîíòðàñòóâàëà ³ç çèìîâèì çàö³ïåí³ííÿì óíèçó. ³òðó
íà÷å íå áóëî, àëå âåðõ³âêè ñîñîí âåëè÷íî êîëèâàëèñÿ, âèäàþ÷è
ãëóõèé òóæëèâèé øóì, ö³ëêîì ñóãîëîñíèé óñüîìó ñóìíîìó êðàº-
âèäîâ³.
Ñàíè âæå ¿õàëè ïî ð³âíîìó, é î÷³ ä³â÷èíè äîïèòëèâî ³ òðîõè
áîÿçêî âäèâëÿëèñü ó ë³ñîâ³ íåòð³, êîëè öå ï³ä ñêëåï³ííÿì äåðåâ
çàâàëóâàëî ãó÷íî é ïðîòÿãëî, òàê, í³áè òàì áóëà ö³ëà çãðàÿ ãîí÷àê³â.
Ïîäîðîæí³é óðàç ãóêíóâ äî íåãðà:
— Ñò³é, Àãã³! Öå æ ñòàðèé Ãåêòîð! ß âï³çíàþ éîãî ãàâê³ò ñåðåä
òèñÿ÷ ³íøèõ! Äåíü ñüîãîäí³ ÿñíèé, ³ Øê³ðÿíà Ïàí÷îõà ïóñòèâ ñâî¿õ
ãîí÷àê³â íà óçã³ð’ÿ ï³äíÿòè çâ³ðà. Òóò íåïîäàë³ê îëåíÿ÷à ñòåæêà...
Ñëóõàé, Áåññ, êîëè òè íå áî¿øñÿ ãóêó ïîñòð³ë³â, ÿ äîáóäó òîá³ íà
ð³çäâÿíó ïå÷åíþ îëåíÿ÷î¿ ñ³äëîâèíè!
Íåãð ³ç âåñåëîþ óñì³øêîþ íà çìåðçëîìó îáëè÷÷³ çóïèíèâ êîíåé
³ ïî÷àâ áèòè ðóêîþ îá ðóêó, ãð³þ÷è çàäóá³ë³ ïàëüö³, à ïîäîðîæí³é
âèïðîñòàâñÿ ³, â³äêèíóâøè çàïîíó, ñêî÷èâ ³ç ñàíåé ïðîñòî íà ñí³ã,
ùî íàâ³òü íå îñ³â ï³ä âàãîþ éîãî ò³ëà. Ç-ïîñåðåä êóïè âàë³ç ³ ïàêóí-
ê³â â³í âèòÿã äóáåëüò³âêó, ñêèíóâ òîâñò³ âåðõí³ ðóêàâèö³ ³, ëèøèâ-
øèñü ó øê³ðÿíèõ, îòîðî÷åíèõ õóòðîì ðóêàâè÷êàõ, îãëÿíóâ çàïàë
³ âæå ç³áðàâñÿ ðóøèòè, êîëè â ë³ñ³ ïî÷óâñÿ ëåãêèé øóì, ³ ÷óäîâèé
îëåíü âèñêî÷èâ íà ñòåæêó ïðîñòî ïåðåä éîãî î÷³. Çâ³ð ç’ÿâèâñÿ
íåñïîä³âàíî, ³ á³ã éîãî áóâ íåéìîâ³ðíî øâèäêèé, àëå òå íå çáåíòå-
æèëî ïîäîðîæíüîãî, ùî áóâ, ïåâíî, íåàáèÿêèé ìèñëèâåöü. Ëåäü
óçäð³âøè îëåíÿ, â³í ïðèêëàâ ðóøíèöþ äî ïëå÷à ³, ìàþ÷è äîñâ³ä÷åíå
îêî é òâåðäó ðóêó, ïðèö³ëèâñÿ ³ ñïóñòèâ êóðîê. Îëåíü, î÷åâèäíî
13
íåóøêîäæåíèé, á³ã äàë³. Íå îïóñêàþ÷è çáðî¿, ìèñëèâåöü çíîâó âè-
ñòðåëèâ óñë³ä æåðòâ³, àëå ç òèì ñàìèì óñï³õîì.
Óñå öå ñòàëîñÿ òàê ðàïòîâî, ùî ä³â÷èíà ðîçãóáèëàñü. ϳäñâ³äîìî
âîíà âæå ðàä³ëà, ùî îëåíü óò³ê, ìàéíóâøè, íà÷å ìåòåîð, ÷åðåç ñòå-
æèíó, òà ðàïòîì ñëóõ ¿é ð³çíóâ ñóõèé êîðîòêèé çâóê, çîâñ³ì íå
ñõîæèé íà ãðîìîõêå áàõêàííÿ áàòüêîâî¿ ðóøíèö³, àëå â ÿêîìó ìîæ-
íà áóëî ëåãêî âï³çíàòè ïîñòð³ë ç âîãíåïàëüíî¿ çáðî¿. Òî¿ æ ìèò³, ÿê
âîíà ïî÷óëà íåñïîä³âàíèé çâóê, îëåíü, â³äøòîâõíóâøèñü îä ñí³ãó,
çä³éíÿâñÿ ó âèñîêîìó ñòðèáêó â ïîâ³òðÿ, ³ â³äðàçó æ ïðîëóíàâ äðó-
ãèé ïîñòð³ë, ñõîæèé íà ïåðøèé,— ñàìå òîä³, êîëè çâ³ð óïàâ ñòîð÷
ãîëîâîþ ³ ïîêîòèâñÿ ïî ñí³ãîâ³é êîð³. Ïî÷óâñÿ ãîëîñíèé âèãóê
íåâèäèìîãî âïðàâíîãî ñòð³ëüöÿ, ³ äâîº ÷îëîâ³ê³â âèéøëè ç³ ñâî¿õ
çàñ³äîê çà ñîñíàìè.
— À, Íàòò³! Àáè çíàòòÿ, ùî òè â çàñ³äö³, òî ÿ á ³ íå ñòð³ëÿâ! —
â èãóêíóâ ïîäîðîæí³é, ïðÿìóþ÷è äî òîãî ì³ñöÿ, äå ëåæàâ îëåíü,
à çàõîïëåíèé íåãð ïîïðàâóâàâ ñë³äîì çà ãîñïîäàðåì.— Àëå ñòàðèé
Ãåêòîð òàê çàãîíèñòî ãàâêàâ, ùî ÿ íå ì³ã ñòðèìàòèñÿ, õî÷ íàâðÿä ÷è
ïîö³ëèâ.
— Çâ³ñíî, ùî íå ïîö³ëèëè, ñóääå,— â³äïîâ³â ìèñëèâåöü ç ïðè÷à-
ºíèì ñì³õîì, âñ³ì ñâî¿ì âèãëÿäîì í³áè ïðîìîâëÿþ÷è, ùî â³í —
âïðàâí³øèé ñòð³ëåöü.— Âè ñïàëèëè ñâ³é ïîðîõ ³ ò³ëüêè íîñà ïîãð³ëè
ñîá³ öüîãî õîëîäíîãî âå÷îðà. Íåâæå âè ñïîä³âàëèñÿ ï³äñòðåëèòè
ç âàøî¿ ïóêàâêè äîðîñëîãî îëåíÿ, êîëè íà íüîãî íàïîñ³ëè Ãåêòîð ³ç
ñóêîþ? Íà áîëîòàõ ñê³ëüêè çàâãîäíî ôàçàí³â, à ñí³ãîâ³ ïóíî÷êè
ë ³òàþòü àæ ï³ä âàøèìè äâåðèìà — ãîäóéòå ¿õ õë³áíèìè êðèõòàìè
³ ñòð³ëÿéòå ñîá³ íà âò³õó, õî÷ áè é ùîäíÿ; òà êîëè âæå âàì çàáàæà-
ë îñÿ îëåíèíè ÷è âåäìåæàòèíè, òî îçáðîéòåñÿ äîâãîþ ðóøíèöåþ
ç ïðîñàëåíèìè êëåéòóõàìè, áî çìàðíóºòå õòîçíà ñê³ëüêè ïîðîõó,
à øëóíîê âàø ëèøèòüñÿ ïîðîæí³é.
Ñê³í÷èâøè öþ ìîâó, â³í ïîòåð íîñà ãîëîþ ðóêîþ, øèðîêî ðîç-
êðèâ ðîòà ³ çíîâ çàñì³ÿâñÿ ñâî¿ì íå÷óòíèì ñì³õîì.
— Òà í³, Íàòò³, ìîÿ ðóøíèöÿ á’º äîáðå — ÿ âïîëþâàâ ç íå¿ íå
îäíîãî îëåíÿ,— â³äêàçàâ ïîäîðîæí³é, äîáðîäóøíî óñì³õàþ÷èñü.—
 îäí³é ö³âö³ áóëà êàðòå÷ íà îëåíÿ, â äðóã³é — øð³ò íà ïòàõ³â. Àëå ÿ
áà÷ó äâ³ ðàíè: â øèþ ³ ïðîñòî â ñåðöå. Îäíà ç íèõ, áåçïåðå÷íî, â³ä
ìîãî ïîñòð³ëó.
— Õòî á íå ïîêëàâ îëåíÿ,— â³äïîâ³â ìèñëèâåöü äîñèòü ïîõìó-
ðî,— à éîãî îäíàêîâî äîâåäåòüñÿ ç’¿ñòè.
Ïðîìîâèâøè òàê, â³í âèòÿã âåëèêîãî íîæà ç³ øê³ðÿíèõ ï³õîâ,
ùî ñòèð÷àëè çà ïîÿñîì, ³ ïåðåð³çàâ îëåíåâ³ ãîðëÿíêó.
14
— ßêùî â íüîãî ïîòðàïèëè äâ³ êóë³, òî, î÷åâèäíî, é ïîñòð³ëè
áóëè ç äâîõ ðóøíèöü; äî òîãî æ, õòî êîëè áà÷èâ, ùîá òàêó ä³ðó, ÿê
îöå â øè¿, ìîæíà áóëî âèáèòè ðóøíèöåþ ç ãëàäåíüêîþ ö³âêîþ?
² âè ìóñèòå âèçíàòè, ñóääå, ùî çâ³ð óïàâ ï³ñëÿ îñòàííüîãî ïîñòð³ëó,
ÿêèé áóâ çðîáëåíèé ðóêîþ òâåðä³øîþ ³ ìîëîäøîþ, í³æ âàøà ÷è
ìîÿ. Ùî æ äî ìåíå, òî ÿ, õî÷ ëþäèíà é íåáàãàòà, ìîæó îá³éòèñÿ áåç
îëåíèíè, àëå íå çáèðàþñÿ â³äìîâëÿòèñü â³ä ñâî¿õ ïðàâ ó â³ëüí³é
êðà¿í³. Õî÷à, êîëè âæå íà òå, ñèëà òóò ÷àñòî çàñòóïຠïðàâî, çîâñ³ì
ÿê ó Ñòàðîìó Ñâ³ò³,— îñü ùî ÿ ñêàæó.
Óñþ öþ òèðàäó ìèñëèâåöü âèãîëîñèâ óêðàé íåâäîâîëåíèì òî-
íîì; ùîïðàâäà, â³í áóâ äîñèòü ðîçâàæëèâèé ³ îñòàíí³ ñëîâà ìîâèâ
òàê òèõî, ùî âñ³ ïî÷óëè ò³ëüêè ÿêåñü áóð÷àííÿ.
— Òà í³, Íàòò³,— çàïåðå÷èâ ïîäîðîæí³é ³ç íåñõèòíîþ äî-
áðîäóøí³ñòþ,— ìåí³ éäåòüñÿ ëèøå çà ÷åñòü. Îëåíèíó ìîæíà êóïèòè
çà ê³ëüêà äîëàð³â, àëå õòî ìåí³ â³äøêîäóº âòðàòó ÷åñò³ íîñèòè îëåíÿ-
÷èé õâ³ñò íà øàïö³? Ëèøåíü óÿâè ñîá³, Íàòò³, ÿê ÿ òîðæåñòâóâàâ áè
íàä òèì ãëó糺ì ijêîì Äæîíñîì, ùî çà öþ çèìó âæå ñ³ì ðàç³â äàâàâ
õóêà ³ âïîëþâàâ ëèøå áàéáàêà é ê³ëüêà ñ³ðèõ á³ëîê!
— Ñïðàâä³, ñóääå: äè÷èíè âñå ìåíøຠ÷åðåç óñ³ ö³ âàø³ ïîðóáè òà
âäîñêîíàëåííÿ,— ïðîáóðìîò³â ñòàðèé ìèñëèâåöü, í³áè ñêîðÿþ÷èñü
íåìèíó÷îñò³.— À áóëè æ ÷àñè, êîëè ÿ ç ïîðîãà ñâ õàòèíè âáèâàâ
ïî òðèíàäöÿòåðî äîðîñëèõ îëåí³â, íå êàæó âæå ïðî ïàìîëîäü!
À êîëè òîá³ çàêîðò³ëî âåäìåæîãî îêîñòó — íå ïîñïè í³÷ ³ ï³äñòðå-
ëèø âåäìåäÿ êð³çü øïàðèíó ì³æ êîëîäàìè; íó à ïðîñïàòè òî í³ÿê íå
ïðîñïèø, áî âîâêè òàê âèþòü, ùî é î÷åé íå ñêëåïèø. Îñü ïîäè-
â³òüñÿ íà ñòàðîãî Ãåêòîðà,— çàóâàæèâ â³í, ç ëþáîâ’þ ïîïëåñêóþ÷è
âèñîêîãî, â ÷îðíèõ ³ æîâòèõ ïëÿìàõ, ç á³ëèì ÷åðåâîì ³ á³ëèìè ëàïà-
ìè ãîí÷àêà, ÿêèé ñàìå ïðèéøîâ ïî îëåíÿ÷îìó ñë³äó ðàçîì ³ç ñó-
êîþ.— Áà÷èòå ðóáåöü íà ãîðëÿíö³? Öå éîãî ïîøìàòóâàëè âîâêè,
êîëè ÿ âíî÷³ â³äãàíÿâ ¿õ â³ä îëåíèíè, ùî êîïòèëàñÿ íà êîìèí³.
Ñîáàêà öåé á³ëüøå âàðòèé äîâ³ðè, í³æ äåÿê³ õðèñòèÿíè,— â³í í³êî-
ëè íå çðàäèòü äðóãà ³ øàíóº ðóêó, ùî äຠéîìó õë³á.
Ùîñü íåçâè÷àéíå â çîâí³øíîñò³ òà ïîâåä³íö³ ñòàðîãî ìèñëèâöÿ
ïðèâåðíóëî óâàãó ä³â÷èíè, ÿêà ç âåëèêîþ ö³êàâ³ñòþ ïðèãëÿäàëàñÿ
äî íüîãî, â³äêîëè â³í ç’ÿâèâñÿ. Íà çð³ñò âèñîêèé ³ òàêèé õóäèé, ùî
çäàâàâñÿ âèùèì â³ä ñâî¿õ øåñòè ôóò³â, â³í ìàâ íà ãîëîâ³, âêðèò³é
ðåøòêàìè ãëàäåíüêîãî ðóäóâàòîãî âîëîññÿ, ëèñÿ÷ó øàïêó, ùî íàãà-
äóâàëà òó, ïðî ÿêó âæå éøëîñÿ, àëå ïîñòóïàëàñÿ ¿é îçäîáëåííÿì.
Îáëè÷÷ÿ â íüîãî áóëî ê³ñòëÿâå, ìàéæå âèñíàæåíå, àëå çîâñ³ì íå
õâîðîáëèâå; íàâïàêè, âîíî ïîñâ³ä÷óâàëî âèòðèâàë³ñòü ³ íåàáèÿêå