5
ÄÆÅÉÌÑ ÔÅͲÌÎÐ ÊÓÏÅÐ
ÒÅÐÍÎϲËÜ
ÍÀÂ×ÀËÜÍÀ ÊÍÈÃÀ  ÁÎÃÄÀÍ
ÊȯÂ
ÂÅÑÅËÊÀ
Ðîìàí
Ïåðåêëàä ç àíãë³éñüêî¿
²ðèíè Ìóðàùèê
ÎÑÒÀÍͳé
³ç ìîã³êàí
6
ÁÁÊ 84(7Ñïî)
Ê92
ISBN 966-692-283-5 (á-êà)
ISBN 966-692-461-7
(óêð., Íàâ÷àëüíà êíèãà
Áîãäàí)
ISBN 966-01-0337-9 (óêð., Âåñåëêà)
Âñòóïíå ñëîâî çà Íà䳺þ Åéøèñê³íîþ
²ëþñòðàö³¿ Ãåíð³ Áðîêà
Ïåðåêëàäåíî çà âèäàííÿì:
James Fenimore Cooper.
The Last of the Mohicans, 1891.
Äðóêóºòüñÿ çà âèäàííÿì:
Ê.: Äí³ïðî, 2001.
Á³áë³îòåêà ñâ³òîâî¿ ë³òåðàòóðè äëÿ ä³òåé ó 100 òîìàõ
ѲÒÎÂÈÄ
çàñíîâàíà 2004 ðîêó
Êóïåð Äæåéìñ Ôåí³ìîð
Ê92 Îñòàíí³é ³ç ìîã³êàí: Ðîìàí: Äëÿ ñåðåäí. ³ ñò. øê. â³êó/Ïåð.
ç àíãë. ². Ìóðàùèê.Òåðíîï³ëü: Íàâ÷àëüíà êíèãà
Áîãäàí;
Ê.: Âåñåëêà, 2004. 304 c. (Á³áë³îòåêà ñâ³òîâî¿ ë³òåðàòóðè
äëÿ ä³òåé ó 100 òîìàõ Ñâ³òîâèä. Ñåð³ÿ äðóãà. ˳òåðàòóðà Õ²Õ ñòî-
ë³òòÿ.)
ISBN 966-692-283-5 (á-êà)
ISBN 966-692-461-7
(óêð., Íàâ÷àëüíà êíèãà
Áîãäàí)
ISBN 966-01-0337-9
(óêð., Âåñåëêà)
ÁÁÊ 84(7Ñïî)
Îõîðîíÿºòüñÿ çàêîíîì ïðî àâòîðñüêå ïðàâî.
Æîäíà ÷àñòèíà öüîãî âèäàííÿ íå ìîæå áóòè âèêîðèñòàíà ÷è â³äòâîðåíà
â áóäü-ÿêîìó âèãëÿä³ áåç äîçâîëó àâòîðà ïåðåêëàäó ÷è âèäàâöÿ.
© Âèäàâíèöòâî
Íàâ÷àëüíà êíèãà  Áîãäàí, á-êà,
ìàêåò, õóäîæíº îôîðìëåííÿ, 2004
© Ìóðàùèê ²., ïåðåêëàä, 2001
7
ÎÑÒÀÍÍ²É ²Ç ÌÎòÊÀÍ ² ÍÀÒÀͲÅËÜ ÁÀÌÏÎ
Âñåñâ³òíüî â³äîìèé ïèñüìåííèê, êëàñèê àìåðèêàíñüêî¿ ë³òåðàòóðè
Ôåí³ìîð Êóïåð (17891851) ïåðåæèâ çà æèòòÿ ÷èìàëî ì³íëèâîñòåé äîë³
íà øëÿõó äî çàãàëüíîãî âèçíàííÿ. Êðàù³ ç éîãî ðîìàí³â ñïðèéìàëèñÿ
ç âåëèêîþ ö³êàâ³ñòþ ³ àìåðèêàíñüêèìè ÷èòà÷àìè, ³ òàêèìè ö³íèòåëÿìè
ë³òåðàòóðè, ÿê Áàëüçàê. Ïðîòå áàãàòî ë³òåðàòîð³â, ñï³ââ³ò÷èçíèêè ³ ñó÷àñ-
íèêè ïèñüìåííèêà, íàìàãàëèñÿ çàìîâ÷àòè éîãî òâîð÷³ñòü àáî îáðóøóâà-
ëèñÿ íà íüîãî íèù³âíèìè êðèòè÷íèìè ñòàòòÿìè. Ùî æ çáóäæóâàëî ö³ âîðîæ³
ïî÷óòòÿ? Íàéá³ëüøå  òðèâîãà Êóïåðà çà ìàéáóòíº éîãî êðà¿íè, â ÿê³é
óñ³ìà ì³öíî çàòâåðäæóâàëàñÿ äîëàðîâà öèâ³ë³çàö³ÿ, çàãàëüíà ïðîäàæ-
í³ñòü ³ öèí³çì. Äî òîãî æ êàðòèíè çàñåëåííÿ Àìåðèêè êîëîí³ñòàìè â çíàìå-
íèò³é åïîïå¿ ïðî Øê³ðÿíó Ïàí÷îõó äîùåíòó ðóéíóâàëè ñòâîðåíó ³ñòî-
ðèêàìè ëåãåíäó ïðî âèíÿòêîâ³ñòü àìåðèêàíñüêîãî ðîçâèòêó áåç âëàñòèâèõ
ªâðîï³ âàæêèõ ñóïåðå÷íîñòåé.
³ñ³ìíàäöÿòå ñòîë³òòÿ  ÷àñ, êîëè êîëîí³ñòè, ïðîñóâàþ÷èñÿ íà çà-
õ³ä, çàéìàëè àìåðèêàíñüê³ â³ëüí³ çåìë³ ³ êîëè çàðîäæóâàëèñÿ îñíîâè ìàé-
áóòíüîãî ñïîñîáó æèòòÿ êðà¿íè, âîñêðåñëî íà ñòîð³íêàõ êóïåð³âñü-
êèõ ðîìàí³â; âîíî âò³ëèëîñÿ â ðèñàõ á³ëèõ ³ ÷åðâîíîøê³ðèõ ãåðî¿â, ó ¿õ-
í³õ çàõîïëèâèõ ïðèãîäàõ, ó ò³é ³ñòîðè÷í³é àòìîñôåð³ åïîõè, áåç ÿêî¿ íå
áóëî á âèðàçíî â³ä÷óòíî íàö³îíàëüíî¿ ñâîºð³äíîñò³ êóïåð³âñüêî¿ òâîð÷îñò³
³ éîãî ï³çíàâàëüíî¿ ñèëè. Óñ³ì öèì çàõîïëþº íàñ ³ Îñòàíí³é ³ç ìîã³êàí.
Öåé çàãîëîâîê ñòàâ êðèëàòèì âèðàçîì ó ë³òåðàòóðíîìó ³ ðîçìîâíîìó
ìîâëåíí³ áàãàòüîõ êðà¿í: ëþäåé, ÿê³ çáåð³ãàþòü â³ðí³ñòü âèñîêèì, àëå
âòðà÷åíèì ³äåàëàì, íàçèâàþòü îñòàíí³ìè ç ìîã³êàí.  ³ñòî𳿠Íàòò³
Áàìïî (ç 1745 ïî 1805 ð³ê)  ãåðîÿ öèêëó ³ç ïÿòè êíèæîê ïðî Øê³ðÿíó
Ïàí÷îõó  ïî䳿 Îñòàííüîãî ³ç ìîã³êàí â³äáóâàþòüñÿ â 1757 ðîö³, ï³ñëÿ
ïðèãîä Íàòò³, ïðî ÿê³ ìè äîâ³äàëèñÿ ç ðîìàíó Çâ³ðîá³é. Àëå Îñòàíí³é
ç ìîã³êàí íàïèñàíèé áóâ áàãàòî ðîê³â ðàí³øå â³ä Çâ³ðîáîÿ. ³í çÿâèâñÿ
ó 1826 ðîö³, ì³æ ðîìàíàìè ϳîíåðè ³ Ïðåð³ÿ, ó ÿêèõ Íàòò³ Áàìïî 
öå ðîçãóáëåíèé, ñóìíèé, à íàïðèê³íö³  âìèðàþ÷èé ñòàðèé. ² àâòî-
ðîâ³, áóâà, çàõîò³ëîñÿ ïîáà÷èòè ñâîãî óëþáëåíîãî ãåðîÿ Íàòò³ òà éîãî
äðóãà ³íä³àíöÿ Âåëèêîãî Çì³ÿ íå áåçãëóçäèìè, íà¿âíèìè, ÷àñîì êóìåäíè-
ìè ä³äóãàíàìè ϳîíåð³â, à ùå ïîâíèìè ñèë, ïîòð³áíèìè ëþäÿì ³ çä³é-
ñíþþ÷èìè çàðàäè íèõ ãåðî¿÷í³ ïîäâèãè. ² âñå-òàêè â ñàìîìó çàãîëîâêó 
Îñòàíí³é ³ç ìîã³êàí  çâó÷èòü ÿêàñü ñìóòíà íîòà. Ïðî òðàã³÷í³ äîë³
³íäàíñüêèõ ïëåìåí ïèñüìåííèê ðîçïîâ³äຠòóò ç îñîáëèâî ãëèáîêèì ïî-
÷óòòÿì.
ijéñíî, ó ñâîºìó ñòàâëåíí³ äî â³éíè ì³æ ôðàíöóçàìè òà àíãë³éöÿìè,
ÿê³ â³äâîéîâóâàëè îäèí ó îäíîãî àìåðèêàíñüê³ çåìë³, Êóïåð íå çîâñ³ì
îáºêòèâíèé. Àíãë³éö³, òàê ñàìî ÿê ³íä³àíñüê³ ïëåìåíà, ÿêèõ óäàëîñÿ íè-
öèìè ñïîñîáàìè çàëó÷èòè íà ñâ³é á³ê, ó çîáðàæåíí³ ïèñüìåííèêà ³ á³ëüø
øëÿõåòí³, ³ ìåíø ï³äñòóïí³, í³æ ôðàíöóçè òà ¿õí³ ³íä³àíñüê³ ñîþçíèêè.
Ôðàíöóçüêèé êîìàíäèð Ìîíêàëüì, ãàëàíòíèé çîâí³, àëå äîñâ³ä÷åíèé
³ öèí³÷íèé ó ñâî¿õ äèïëîìàòè÷íèõ õèòðèõ âèò³âêàõ, âèãëÿäຠàìîðàëüíèì
ïîðó÷ ³ç êîìàíäèðîì àíãë³éö³â ÷åñíèì âîÿêîì Ìàíðî. ßêèìè ò³ëüêè åï³-
8
òåòàìè íå íàãîðîäæóþòü ãóðîí³â Ñîêîëèíå Îêî ³ éîãî ³íä³àíñüê³ äðóç³!
Àëå æ ìåòà â³éíè, ÿêó ïðîâàäèëè ôðàíöóçè é àíãë³éö³ íà àìåðèêàíñüêèõ
çåìëÿõ, áóëà òàêîþ æ íåñïðàâåäëèâîþ òà æîðñòîêîþ, à îáìàíóò³ íèìè
³íä³àíö³ òàê ñàìî ãèíóëè â áîðîòüá³ íàöüêîâàíèõ îäíå íà îäíå ïëåìåí.
Ó ðèñàõ ñòàðîãî âîæäÿ, ìóäðîãî Òàìåíóíäà, âò³ëåíèé ³ âèñîêèé ïàôîñ
íåíàâèñò³ äî çàâîéîâíèê³â, ³ ñïðàâæí³é òðàã³çì ö³º¿ íåâ³äâîðîòíî¿ çàãè-
áåë³ ³íä³àíñüêîãî íàðîäó.
Ñîêîëèíå Îêî ç³ ñìóòêîì äèâèòüñÿ íà âñå ùå âåëè÷íîãî ñòàðîãî. Âè
áà÷èòå ïåðåä ñîáîþ âåëèêîãî âîæäÿ, ìóäðîãî ìîã³êàíèíà. Êîëèñü éîãî
ïðåäêè ìîãëè ïåðåñë³äóâàòè îëåíÿ íà âåëè÷åçí³é òåðèòîð³¿. À ùî æ ä³ñòà-
ëîñÿ éîãî íàùàäêàì? Êîëè Áîã â³çüìå éîãî äî ñåáå, â³í çíàéäå áëèçüêî
øåñòè ôóò³â çåìë³ é áóäå ñïîê³éíî ëåæàòè íà í³é, ÿêùî ò³ëüêè â íüîãî íå
çíàéäåòüñÿ äðóãà, ÿêèé âèðèº éîìó ìîãèëó...
Ó æîäíîìó ç ðîìàí³â åïîïå¿ ìè íå çíàéäåìî íàïèñàíèõ ç òàêîþ ïðè-
ñòðàñòþ ³ òàêèìè æèâèìè áàðâàìè ïîðòðåò³â ³íä³àíö³â, ÿê ó Îñòàííüî-
ìó ³ç ìîã³êàí. Âåëèêèé Çì³é, Óíêàñ, Ìàãóà
Ìè íå ìîæåìî íå çàõîïëþâàòèñÿ â³äâàãîþ ³ øëÿõåòí³ñòþ Âåëèêîãî
Çì³ÿ, ñòðèìàíîãî ³ ñóâîðîãî é ðàçîì ³ç òèì òàêîãî ëþáëÿ÷îãî é í³æíîãî
â ãëèáèí³ äóø³... Óíêàñ, ç éîãî ãåðî¿÷íîþ æåðòîâí³ñòþ, ãîðäîþ òåðïëÿ÷³ñ-
òþ ³ ãëèáîêî çàõîâàíèìè ñèëüíèìè ïî÷óòòÿìè, ñòຠîäíèì ³ç óëþáëåíèõ
ãåðî¿â þíèõ ÷èòà÷³â. Ô³çè÷íà ³ äóõîâíà êðàñà êðàùèõ ëþäåé éîãî ïëåìå-
í³ âò³ëåíà â íüîìó. ³í ñõîæèé íà êîøòîâíó ñòàòóþ, âèë³ïëåíó ð³ç-
öåì ñòàðîäàâí³õ ãðåê³â. Íàïåâíî, àâòîð õîò³â, ùîá Óíêàñ âèêëèêàâ íå
ò³ëüêè çàìèëóâàííÿ, àëå ³ ïå÷àëüíî-óðî÷èñòèé íàñòð³é ³ â ìóäðîãî Òàìå-
íóíäà, ³ â Ñîêîëèíîãî Îêà, ³ â íàñ, ÷èòà÷³â êíèãè. ² öå éîìó âäàºòüñÿ.
Àäæå Óíêàñ  îñòàíí³é ç ìîã³êàí, îñòàíí³é íàùàäîê âîæä³â êîëèñü
ìîãóòíüîãî ïëåìåí³... ×è íå òîìó çàãèáåëü Óíêàñà ñòàëà äëÿ Òàìåíóíäà
çíàêîì òîãî, ùî ïîãëÿä Ìàí³òó â³äâåðíåíèé â³ä ïëåìåí³, âóõà çàêðèò³,
ÿçèê íå â³äïîâ³äàº... Ðàçîì ç³ ñòàðèì âîæäåì ³ Ñîêîëèíèì Îêîì, ðàçîì ³ç
òâîðöåì îáðàçó Óíêàñà ìè ñïðèéìàºìî éîãî çàãèáåëü ÿê ñèìâîë äîë³ ïðè-
ðå÷åíîãî íà âèìèðàííÿ íàðîäó, ÿê â³äõ³ä ó íåáóòòÿ âñ³õ éîãî êðàùèõ
òðàäèö³é ³ óñòî¿â.
À Êîðà  ïðåêðàñíà ä³â÷èíà, ñèëüíà äóõîì, â³äâàæíà, â³ðíà ³ í³æíà
â äðóæá³ òà â êîõàíí³? Õ³áà, ÷èòàþ÷è ïðî íå¿, ìè íå äóìàºìî ïðî øëÿõåòíó
ëþäÿí³ñòü õóäîæíèêà, äàëåêîãî â³ä ðàñîâî¿ çàðîçóì³ëîñò³? Àäæå Êîðà áóëà
ìåòèñêîþ, à ðàçîì ³ç ÷åðâîíîøê³ðèì Óíêàñîì âîíè ñêëàäàþòü ÷àð³âíó
ïàðó êðàñåí³â, ëþäåé âèñîêèõ ïî÷óòò³â.
Òðåáà çàçíà÷èòè, ùî ìåíø ÿñêðàâèìè ³ íå òàêèìè âèðàçíèìè âèéøëè
â Êóïåðà äîáðî÷åñíèé Ìàíðî, í³æíà Àë³ñà, Õåéâîðä, ÿê³ çà çàäóìîì
àâòîðà ìàëè á, î÷åâèäíî, íåñòè â ñîá³ ì³öíèé ïîçèòèâíèé ïî÷àòîê:
÷åñí³ñòü ó âèêîíàíí³ â³éñüêîâîãî îáîâÿçêó, ñèëó áàòüê³âñüêèõ ïî÷óòò³â,
â³ðí³ñòü ó ëþáîâ³ ³, íàðåøò³, ëþäÿíå ñòàâëåííÿ äî ³íä³àíö³â-ñîþçíèê³â.
Íàñê³ëüêè ÿñêðàâ³øèé, ñêëàäí³øèé ³íä³àíåöü Ìàãóà! ³í ï³äñòóïíèé, òâåð-
äèé, ìñòèâèé. Àëå éîãî íåíàâèñòü äî àíãë³éö³â  âèòîí÷åíà ïîìñòà, ÿêó
â³í âèíàéøîâ äëÿ Ìàíðî, âèêëèêàí³ îáðàæåíèì ïî÷óòòÿì ÷åñò³ Ìàãóà.
Éîãî çë³ñòü ³ æîðñòîê³ñòü â³äøòîâõóþòü. Òà ïèñüìåííèê íå çàõîò³â íàïè-
ñàòè ïëàñêèé, îäíîìàí³òíèé ïîðòðåò äèêóíà: Ìàãóà ãîðäèé, õîðîáðèé,
9
íàäçâè÷àéíî òåìïåðàìåíòíèé; ïîìñòà ñòຠéîãî âåëèêîþ ïðèñòðàñòþ ³ âè-
ñâ³òëþº éîãî ïîñòàòü ëèõîâ³ñíî-ïîõìóðèì ñâ³òëîì. Æîðñòîê³ñòü Ìàãóà
âèðîñòຠíå ïðîñòî ç éîãî çë³ñíî¿ äóø³. Êîëèñü ìîãóòí³é âîæäü ÷åðâî-
íèõ ïðèîçåðíèõ ãóðîí³â, â³í áóâ âèãíàíèé ñâî¿ì ïëåìÿì, òîìó ùî á³ë³
ëþäè ââ³ðâàëèñÿ â éîãî ë³ñè, íàâ÷èëè éîãî ïèòè âîãíåííó âîäó, ³ â³í
çðîáèâñÿ ëåäàðåì. ² äî òîãî æ ãîðäèé Ìàãóà í³êîëè íå çàáóäå îáðàçè,
íàíåñåíî¿ éîìó Ìàíðî, ÿêèé ïðè áë³äîëèöèõ âî¿íàõ âåë³â çâÿçàòè éîãî,
³ éîãî áèëè, ÿê ñîáàêó. Òàê, äîëÿ Ìàãóà, çàïåêëîãî ìåñíèêà, âèííîãî
â çàãèáåë³ îñòàííüîãî ç ìîã³êàí ³ ïðåêðàñíî¿ Êîðè, ñòຠòåæ íåâ³äºì-
íîþ â³ä òðàãå䳿 éîãî íàðîäó.
ßêáè ìè ÷èòàëè êíèãè ïðî Íàòò³ Áàìïî â ò³ì ïîðÿäêó, ó ÿêîìó âèõî-
äèëè éîãî ÷àñòèíè, ìè á, íàïåâíî, ç ïî÷óòòÿì ùèðîñåðäíîãî ïîëåãøåí-
íÿ ï³ñëÿ ϳîíåð³â ïðî÷èòàëè Îñòàííüîãî ³ç ìîã³êàí. Öå ìîæå, íà
ïåðøèé ïîãëÿä, âèäàòèñÿ äèâíèì. Àäæå áàãàòî ñòîð³íîê ðîìàíó îâ³ÿí³
ñìóòêîì, ïî÷óòòÿì ùåìëèâîãî æàëþ äî òàê ðàíî çàãèáëèõ Óíêàñà ³ Êîðè.
Àëå ï³ñëÿ òîãî, ÿê ó ïåðøîìó ðîìàí³ ϳîíåðè íàø óëþáëåíèé ãåðîé,
ñàìîòí³é ñòàðèé Íàòò³, ³ éîãî â³ðíèé äðóã, ñòàðåçíèé Âåëèêèé Çì³é,
çàëèøèëè ÷èòà÷à ó ñïîâíåíèõ ã³ðêîòè ðîçäóìàõ, ìè ç ðàä³ñòþ çóñòð³÷àº-
ìîñÿ ç Ñîêîëèíèì Îêîì ó íîâîìó ðîìàí³: Íàòò³ òóò ó ðîçêâ³ò³ ñèë. Óñå
òå, ùî ìîãëî äàòè éîìó íàáëèæåííÿ äî ïðèðîäè ³ äî æèòòÿ ³íä³àíñüêèõ
ïëåìåí, çàõîïëþº ³ ðàäóº ÷èòà÷à. Áàðâè, çàïàõè, øåëåñò ë³ñ³â íàïîâíåí³
äëÿ íüîãî îñîáëèâèì çíà÷åííÿì. Ñë³äîïèò çà ïîêëèêàííÿì, â³í ³ç ðàçþ-
÷îþ ñïîñòåðåæëèâ³ñòþ â³ä÷óâຠíåáåçïåêó, ùî êðèºòüñÿ çà ë³ñîâèìè çâó-
êàìè, ñïëåñêàìè âîäè ð³ê ³ îçåð, éîìó çðîçóì³ë³ çàäóìè âîðîã³â, â³í íà÷åáòî
çëèòèé ³ç òàºìíèöÿìè ïðèðîäè. ² öåé ïðîñòèé, ãðàíè÷íî ñêðîìíèé ìèñëè-
âåöü çäàºòüñÿ íàì çãîäîì âåëè÷íîþ ëþäèíîþ ÷èñòî¿ äóø³, íå ç³ïñóòîþ
çëîì âëàñíèöüêîãî ñâ³òó. Àäæå âñ³ éîãî â÷èíêè äî ê³íöÿ áåçêîðèñëèâ³:
â³í ï³ääຠñåáå ñìåðòåëüí³é íåáåçïåö³ çàäëÿ ïîðÿòóíêó Àë³ñè, Êîðè,
Óíêàñà, íå áàæàþ÷è ñëóõàòè ïðî âèíàãîðîäó, ÿêó éîìó îá³öÿº Õåéâîðä.
Íàòò³ áåçãðàìîòíèé ³ íà ïåðøèé ïîãëÿä ïðèì³òèâíèé, àëå, âèÿâëÿºòüñÿ,
â³í ùåäðèé äóøåâíî; íåùàäíèé ó âèð³øàëüíèõ ñóòè÷êàõ ³ç âîðîãàìè,
â³í äåë³êàòíèé, ÷óòòºâèé ³ ìÿêèé ³ç äðóçÿìè. Éîãî ïðèêðàøຠ³ ïîâàãà
äî çàêîí³â ³ çâè÷à¿â ³íä³àíö³â: éîìó äàëåêèé íåëþäñüêèé ðàñèçì, ùî òàê
ðîçëþ÷óº áë³äîëèöèõ. Íàâ³òü ïðî ì³íã³â Ñîêîëèíå Îêî ãîâîðèòü: Íó,
ùî ñòîñóºòüñÿ ìåíå, òî ÿ ëþáëþ ñïðàâåäëèâ³ñòü ³ òîìó íå ñêàæó, ùîá ÿ
íåíàâèä³â ì³íã³â... Éîìó áëèçüê³ òðèâîãè òà ïðèêðîù³ ³íä³àíñüêèõ äðó-
ç³â, ³ ðàçîì ç íèìè â³í íàçèâຠÓíêàñà ãîðä³ñòþ äåëàâàð³â. Êîëè þíèé
ìîã³êàíèí ïîòðàïëÿº ó ïîëîí äî ãóðîí³â, Íàòò³ éäå íàçóñòð³÷ ìîæëèâèì
ìóêàì ³ çàãèáåë³, ùîáè âðÿòóâàòè ñâîãî ìîëîäîãî äðóãà  ³íàêøå â³ð-
í³ñòü çíèêíå íà çåìë³...
À â äðàìàòè÷íîìó åï³çîä³, êîëè Ìàãóà çàáèðຠÊîðó, ùîáè ðàäè ïîìñ-
òè çðîáèòè ¿¿ ñâîºþ äðóæèíîþ, ÷è âàãàºòüñÿ õî÷à õâèëèíó ñàìîòí³é Ñîêî-
ëèíå Îêî, ãîòîâèé ñòàòè áðàíöåì Ìàãóà çàì³ñòü Êîðè? Àäæå ¿¿ ïðèíè-
æåííÿ, à ìîæëèâî, ³ çàãèáåëü, ñòàíóòü âàæêèì ãîðåì äëÿ ¿¿ áëèçüêèõ. Ñêðîì-
íèé ãåðî¿çì Íàòò³ º ³ òå, ùî ïîäâèãè, ÿê³ â³í çä³éñíþº, çäàþòüñÿ éîìó
ñàìîìó í³÷èì íå ïðèì³òíèìè ³ ïîâñÿêäåííèìè â÷èíêàìè, ðîáëÿòü âåñü
îáðàç ñë³äîïèòà âò³ëåííÿì ÷èñòî¿ ïðèðîäíîñò³: óëþáëåíèé ãåðîé Êóïåðà
10
ïðîòèñòî¿òü ç âîë³ àâòîðà ôàëüøèâ³é öèâ³ë³çàö³¿ ðîçðàõóíêó ³ êîðèñò³
öèâ³ë³çàö³¿, ïåðåâàãè ÿêî¿ ïèñüìåííèê ³íêîëè ï³ääàâàâ ãëèáîêèì ñóìí³-
âàì.
 Îñòàííüîìó ³ç ìîã³êàí ³íä³àíñüêèé íàðîä, éîãî æèòòÿ ³ áîðîòüáà
çàéìàþòü ùå á³ëüøå ì³ñöÿ, í³æ â ³íøèõ ðîìàíàõ ïðî Øê³ðÿíó Ïàí÷îõó.
Êóïåð ³ç õâèëþâàííÿì ³ òðèâîãîþ ïèñàâ ïðî íåðîçä³ëüíó âëàäó äîëà-
ðà, ùî ïðèéøëà íà çì³íó ïàòð³àðõàëüíîãî æèòòÿ ³íä³àíñüêèõ ïëåìåí íà
â³ëüíèõ àìåðèêàíñüêèõ ïðîñòîðàõ.
Íàïåâíî, òîìó òàêèìè ÿñêðàâèìè ôàðáàìè çìàëüîâàíà êàðòèíà íå-
çàéìàíî¿ ïðèðîäè: ë³ñ³â, ùå íå âèðóáàíèõ ñîêèðîþ êîëîí³ñò³â, ÷èñòèõ
ð³ê ³ ïðîçîðèõ îçåð. ² â öèõ æå ïî÷óòòÿõ ³ äóìêàõ õóäîæíèêà  äæåðåëî
ò³º¿ ðîìàíòè÷íî¿ ï³äíåñåíîñò³, ç ÿêîþ îïèñàí³ ñïîâíåí³ îñîáëèâî¿, äå-
êîëè ïîõìóðî¿ ïîå糿 îáðÿäè ìèðíèõ ïëåìåí ³ ïëåìåí, ÿê³ ñòóïèëè íà
ñòåæêó â³éíè. ßê³ ëèõîâ³ñí³ ôàðáè çíàõîäèòü õóäîæíèê äëÿ ñïîâíåíî¿
äèíàì³êè â³éñüêîâèõ êàðòèí, ³ ÿê³ âèòîí÷åí³ ïîð³âíÿííÿ ³ ñèìâîë³÷í³
îáðàçè ïðèêðàøàþòü ìîâó ³íä³àíö³â! Ïðîíèçàí³ ïîåòè÷íèìè îáðàçàìè
ñï³âè ä³â÷àò, ÿê³ îïëàêóþòü Óíêàñà òà Êîðó: Óíêàñ áóâ áàðñîì ñâîãî
ïëåìåí³, éîãî ìîêàñèíè íå çàëèøàëè ñë³äó íà ðîñ³, ñòðèáîê éîãî áóâ
ïîä³áíèì íà ñòðèáîê ìîëîäîãî îëåíÿ; î÷³ áóëè ÿñêðàâ³ø³ â³ä ç³ðîê ó òåìíó
í³÷; ãîëîñ ï³ä ÷àñ áèòâè ìîãóòí³é, ÿê ãð³ì Ìàí³òó...
Ìè ïåðåæèâàºìî, ÷èòàþ÷è ðîìàí, çàõîïëåííÿ, ÿêå íå çàëèøຠíàñ í³
íà õâèëèíó, ñìåðòåëüíî íåáåçïå÷íèìè ïðèãîäàìè, âèãàäàíèìè ç âèòîí-
÷åíîþ âèíàõ³äëèâ³ñòþ òà ôàíòà糺þ. Ìàéñòåðí³ñòü Êóïåðà áåçïåðå÷íî
äîñÿãëà â Îñòàííüîìó ³ç ìîã³êàí ñâ çð³ëîñò³.
×è ì³ã Êóïåð çàïåðå÷óâàòè ³ñòîðè÷íó îáóìîâëåí³ñòü ðóéíóâàííÿ ïàò-
ð³àðõàëüíîãî óêëàäó êîëèñü ºäèíèõ ãîñïîäàð³â àìåðèêàíñüêèõ çåìåëü?
Çâè÷àéíî æ, íå ì³ã. ³í ïðåêðàñíî ðîçóì³â, ùî êîëîí³ñòè çàêëàäàëè
îñíîâè âèñîêîðîçâèíåíî¿ ïðîìèñëîâî¿ äåðæàâè, ³ çàêîíè ³ñòîðè÷íîãî
ðîçâèòêó ðîáèëè öåé ïðîöåñ íåìèíó÷èì. Àëå ïèñüìåííèê ó ñâî¿é åïîïå¿,
³ îñîáëèâî â Îñòàííüîìó ³ç ìîã³êàí, çàñóäæóâàâ òó íåëþäñüê³ñòü ³ æîðñ-
òîê³ñòü, ç ÿêîþ ô³çè÷íî çíèùóâàâñÿ ö³ëèé íàðîä; â³í çàñóäæóâàâ çíåâàãó
äî éîãî â³êîâèõ òðàäèö³é, ùî éäå â³ä ðàñîâî¿ çàðîçóì³ëîñò³ çàâîéîâíèê³â,
ÿê³ ñïðèéìàëè ³íä³àíö³â ò³ëüêè ÿê æîðñòîêèõ äèêóí³â. Êóïåð ââàæàâ, ùî
ïðîñóâàííÿ íà çàõ³ä ìîãëî áóòè íå òàêèì êðîâîïðîëèòíèì, ÿêáè êîëîí³-
ñòè øóêàëè øëÿõ³â äîìîâëåíîñò³ ³ äðóæáè, ïðèêëàäîì ÿêî¿ â³í çðîáèâ
ñòîñóíêè Ñîêîëèíîãî Îêà ç Óíêàñîì ³ Âåëèêèì Ç쳺ì  â³ðíèì ñóïóò-
íèêîì éîãî äîâãîãî æèòòÿ.
×è áóäåìî ìè çàñóäæóâàòè ïèñüìåííèêà çà òå, ùî â³í ðîìàíòè÷íî
âèâèùèâ ñâî¿õ ³íä³àíñüêèõ ãåðî¿â, ðîçìàëþâàâ ¿õ íàñò³ëüêè ïèøíèìè ôà-
ðáàìè, îïîåòèçóâàâ óâåñü ¿õí³é ïîáóò, ³íøèìè ñëîâàìè, ³äåàë³çóâàâ ¿õ?
ͳ! Ìè çàõîïëþºìîñÿ òàëàíòîì ïèñüìåííèêà ³ ãëèáîêî ïîâàæàºìî ëþ-
äÿí³ñòü ³ ñì³ëèâ³ñòü, ç ÿêîþ â³í íàìàëþâàâ äàëåê³ â³ä ³äè볿 êàðòèíè
îñâîºííÿ àìåðèêàíñüêèõ çåìåëü.
Íàòò³ Áàìïî ïðîéäå ùå âåëèêèé øëÿõ äî ñâîãî ñóìíîãî ê³íöÿ. ×èòà÷
áóäå çóñòð³÷àòèñÿ ç íèì â ³íøèõ êíèãàõ åïîïå¿ ³ í³êîëè íå ðîç÷àðóºòüñÿ
â öüîìó ñêðîìíîìó ³ øëÿõåòíîìó ãåðî¿.
Çà Íà䳺þ Åéøèñê³íîþ
11
ÐÎÇÄ²Ë ²
ß ñëóõàþ, ñêàæè ñêîð³øå:
×è º ÿêàñü çàãðîçà òðîíó?
Ãîòîâ ïî÷óòè ùîíàéã³ðøå.
Ñêàæè  ÷è âòðàòèâ ÿ êîðîíó?
Øåêñï³ð
àðàêòåðíîþ îñîáëèâ³ñòþ êîëîí³àëüíèõ â³éí ó ϳâí³÷í³é
Àìåðèö³ áóëî òå, ùî ïåðåä òèì, ÿê çóñòð³òèñÿ íà ïîë³
áîþ, âîðîæ³ ñòîðîíè ïåðåáîðþâàëè ÷èñëåíí³ òðóäíîù³
é íåáåçïåêè, ðóõàþ÷èñü íàçóñòð³÷ îäíà îäí³é ÷åðåç äèêó,
íåîáæèòó ì³ñöåâ³ñòü. Øèðîêà ñìóãà ìàéæå íåïðîíèêíèõ ë³ñ³â â³ää³-
ëÿëà ôðàíöóçüê³ ïðîâ³íö³¿ â³ä àíãë³éñüêèõ êîëîí³é. Âèòðèâàë³ êîëî-
í³ñòè é ñîëäàòè, âèøêîëåí³ â ªâðîï³, ÿê³ áèëèñÿ íà ¿õíüîìó áîö³, íå
ðàç ì³ñÿöÿìè äîëàëè ïîðîãè ñòð³ìêèõ ð³÷îê ³ ïðîêëàäàëè ñîá³ äîðîãó
÷åðåç êðóò³ ã³ðñüê³ ñõèëè, ùîá îòðèìàòè íàãîäó âèÿâèòè ñâîþ õîðîá-
ð³ñòü ó â³éñüêîâ³é ñóòè÷ö³. Çìàãàþ÷èñü ó âèòðèâàëîñò³ é ñàìîçðå-
÷åíí³ ç äîñâ³ä÷åíèìè òóá³ëüíèìè âî¿íàìè, âîíè íàâ÷èëèñÿ áîðîòèñÿ
ç òðóäíîùàìè. Äëÿ òèõ, õòî ïîêëÿâñÿ ö³íîþ âëàñíî¿ êðîâ³ çàäîâîëü-
íèòè æàäîáó ïîìñòè, ÿê òàêîæ ³ äëÿ òèõ, ùî ïðîâàäèëè ó öèõ êðàÿõ
áåçñåðäå÷íó, åãî¿ñòè÷íó ïîë³òèêó äàëåêèõ ºâðîïåéñüêèõ ìîíàðõ³â,
çäàâàëîñÿ, íå ³ñíóâàëî æîäíèõ ïåðåïîí.
Íàïåâíî, ó âñ³é ö³é âåëè÷åçí³é ïðèêîðäîíí³é çîí³, öÿ æîðñòîêà
â³éíà íå áóëà òàêîþ çàïåêëîþ ³ íåùàäíîþ, ÿê ó ì³ñöåâîñò³, ðîçòà-
øîâàí³é ïîáëèçó âèòîê³â Ãóäçîíó é ñóñ³äí³õ ³ç íèì îçåð.
Ñïðèÿòëèâ³ óìîâè ò³º¿ ì³ñöåâîñò³ áóëè í³áè ñòâîðåí³ ñàìîþ ïðè-
ðîäîþ äëÿ ïåðåñóâàííÿ àðì³é. Äîâãà ñìóãà îçåðà Øàìïëåí, ùî ïðî-
ñòÿãàëàñÿ â³ä êîðäîí³â Êàíàäè ó ãëèáèíó ñóñ³äíüî¿ ïðîâ³íö³¿ Íüþ-
Éîðê, äàâàëè ôðàíöóçàì ÷óäîâó ìîæëèâ³ñòü äîñèòü ëåãêî äîëàòè
12
ïîëîâèíó â³äñòàí³, ÿêà â³ää³ëÿëà ¿õ â³ä ïðîòèâíèê³â. ϳâäåííà ÷àñ-
òèíà Øàìïëåíó çºäíàíà ç ³íøèì âîäîéìèùåì, ÿêå ºçó¿òñüê³ ì³ñ³î-
íåðè çà íàäçâè÷àéíî ÷èñòó òà ïðîçîðó âîäó íàçâàëè Ñâÿòèì îçåðîì.
Ó éîãî âîäàõ âîíè çä³éñíþâàëè òà¿íñòâî õðåùåííÿ. Ìåíø çàïîïàä-
ëèâ³ àíãë³éö³ ââàæàëè, ùî â³ääàëè íàëåæíó øàíó êðèøòàëåâî
÷èñòèì âîäàì îçåðà, íàçâàâøè éîãî íà ÷åñòü ñâîãî ïðàâëÿ÷îãî ïðèíöà
ç äèíàñò³¿ Ãàííîâåð³â.
1
Òàê, í³áè îáºäíàâøèñü ïðîòè ñï³ëüíîãî
âîðîãà, êîëîí³çàòîðè ïîçáàâèëè ÷àð³âíå ë³ñîâå îçåðî éîãî ïåðâèííî-
ãî ³ìåí³ Ãîð³êàí
2
.
Îìèâàþ÷è ÷èñëåíí³ îñòðîâêè, Ñâÿòå îçåðî ïåðåòèíຠãîðè ³ ïðî-
ñòÿãàºòüñÿ íà ê³ëüêà ë³ã
3
íà ï³âäåíü, àæ äî âèñîêî¿ ð³âíèíè, ÷åðåç
ÿêó ïðîëÿãàëà äîðîãà äî áåðåã³â Ãóäçîíó. Çâ³äòè, ÿêùî íå âðàõîâó-
âàòè ÷èñëåííèõ ïîðîã³â, ð³êà áóëà ñóäíîïëàâíîþ.
Ïðàãíó÷è ðåàë³çóâàòè ñâî¿ ïëàíè, çàïîâçÿòëèâ³ òà íåâãàìîâí³ ôðà-
íöóçè ä³ñòàâàëèñü, íàâ³òü, äàëåêèõ ³ ìàéæå íåïðîõ³äíèõ Àëëåãàíñü-
êèõ ã³ð. Òîìó î÷åâèäíî, ùî ç ¿õíüîþ ñëàâíîçâ³ñíîþ êì³òëèâ³ñòþ,
âîíè íå ìîãëè íå ïîì³òèòè ïðèðîäíèõ ïåðåâàã ì³ñöåâîñò³, ïðî ÿêó
ìè ðîçïîâ³äàëè. Âîíà ñòàëà êðèâàâîþ àðåíîþ, íà ÿê³é â³äáóâàëîñÿ
á³ëüø³ñòü áèòâ çà ïðàâî ïàíóâàòè ó êîëîí³ÿõ.
Ó ì³ñöÿõ, íàéá³ëüø ñïðèÿòëèâèõ äëÿ ïåðåñóâàííÿ, áóëè çâåäåí³
ôîðòè; âîíè ïåðåõîäèëè ç îäíèõ ðóê ó äðóã³, ¿õ íèùèëè ³ çíîâó
â³äáóäîâóâàëè  òî ôðàíöóçè, òî àíãë³éö³  çàëåæíî â³ä òîãî,
õòî ïåðåìàãàâ.
Òîä³, êîëè çåìëåðîáè øóêàëè áåçïå÷í³øèõ ì³ñöü ñåðåä äàâí³øèõ
ïîñåëåíü, ö³ë³ àð쳿 ëþäåé çíàõîäèëè ïðèòóëîê ó äèêèõ ë³ñàõ. Á³ëü-
ø³ñòü ³ç íèõ çàëèøàëèñÿ ëåæàòè ó ò³é çåìë³, ³ ò³ëüêè äåÿê³ ïîâåðòà-
ëèñÿ, âèñíàæåí³ òÿæêèìè âèïðîáóâàííÿìè é ïðèãí³÷åí³ ïîðàçêîþ.
² âñå æ ó öèõ õàùàõ âèðóâàëî æèòòÿ. Ó çàò³íêàõ ë³ñó é âóçüêèõ
äîëèíàõ ÷àñòåíüêî çâó÷àëà â³éñüêîâà ìóçèêà, à ç ã³ðñüêèõ âåðøèí
íå ðàç ÷óëîñÿ â³äëóííÿ òî ñì³õó, òî æàðò³âëèâèõ âèãóê³â áåçñòðàø-
íèõ, ëåãêîâàæíèõ þíàê³â, ÿê³ ó ðîçêâ³ò³ ñèë áåçòóðáîòíî ïîñï³øàëè
íàçóñòð³÷ ñìåðò³.
Ñàìå ó ö³é ì³ñöåâîñò³, ùî áóëà ñâ³äêîì ðîçáðàòó é êðîâîïðî-
ëèòòÿ, ðîçãîðòàëèñÿ ïî䳿, ïðî ÿê³ ìè çáèðàºìîñÿ ðîçïîâ³ñòè. Íàøà
îïîâ³äü ñòîñóºòüñÿ òðåòüîãî ðîêó â³éíè ì³æ Àíã볺þ ³ Ôðàíö³ºþ,
1
²äåòüñÿ ïðî îçåðî Äæîðäæ.
2
Ãîð³êàí ó áóêâàëüíîìó ïåðåêëàä³  õâ³ñò îçåðà. ijéñíî, öå îçåðî º í³áè
ïðîäîâæåííÿì îçåðà Øàìïëåí. Òàêó îïèñîâó íàçâó éîìó äàëî ïëåìÿ, ùî æèëî
ïîáëèçó.
3
Ë ³ ã à  ì³ðà â³äñòàí³, äîð³âíþº òðüîì ìèëÿì àáî 4,8 êì.
13
ùî áèëèñÿ çà ïðàâî âîëîä³òè êðà¿íîþ, ÿêó âðåøò³ îáèäâ³ é âòðà-
òèëè.
×åðåç íåêîìïåòåíòí³ñòü â³éñüêîâîãî êîìàíäóâàííÿ ó êîëîí³ÿõ
³ ôàòàëüíó â³äñóòí³ñòü ð³øó÷èõ ä³é ç áîêó óðÿäó â ìåòðîïî볿, Âåëè-
êà Áðèòàí³ÿ çàãóáèëà òó ãîðäó ñëàâó, ùî áóëà çäîáóòà òàëàíîâèòèìè
³ õîðîáðèìè ¿¿ âî¿íàìè òà äåðæàâíèìè ä³ÿ÷àìè ó ìèíóëîìó. ³ä÷óâ-
øè, ùî âîðîãè á³ëüøå íå áîÿòüñÿ ¿õíüî¿ áàòüê³âùèíè, ¿¿ ï³ääàí³
çà îêåàíîì âòðàòèëè âïåâíåí³ñòü ³ ïî÷óòòÿ âëàñíî¿ ã³äíîñò³, õî÷ ³ íå
â³ä÷óâàëè ñåáå âèííèìè, îñê³ëüêè æîäíèì ÷èíîì íå áóëè ïðè÷åòí³
äî ãðóáèõ ïîìèëîê óðÿäó. Ùå íåäàâíî ö³ ëþäè íàëåæàëè äî âèáðà-
íî¿ àð쳿 êðà¿íè, ÿêó ç ñèí³âñüêîþ â³ääàí³ñòþ ïîâàæàëè é ñë³ïî
ââàæàëè íåïåðåìîæíîþ, àð쳿, ÿêó ïðîâàäèâ îäèí ³ç íàéêðàùèõ
êîìàíäèð³â òîãî ÷àñó. Âîíà áóëà ãàíåáíî ðîçáèòà æìåíüêîþ ôðàí-
öóç³â òà ³íä³àíö³â ³ âðÿòóâàëà ¿¿ â³ä ïîâíîãî çíèùåííÿ ò³ëüêè
õîëîäíîêðîâí³ñòü òà ìóæí³ñòü þíàêà ç ³ðã³í³¿, ñëàâà ÿêîãî ï³çí³øå
ñÿãíóëà íàéâ³ääàëåí³øèõ êóòî÷ê³â õðèñòèÿíñüêîãî ñâ³òó.
1
Óíàñë³äîê ö³º¿ íåïåðåäáà÷åíî¿ êàòàñòðîôè çíà÷íà ÷àñòèíà ïðèêîð-
äîííî¿ òåðèòî𳿠çàëèøèëàñü íåçàõèùåíîþ. Êîëîí³ñòè, îõîïëåí³
ïàí³êîþ, æèëè â î÷³êóâàíí³ ñòðàøíèõ á³ä. Ó çàâèâàíí³ â³òðó ¿ì
â÷óâàëèñÿ áîéîâ³ âèãóêè ³íä³àíö³â. Çàêîíîì³ðíèé ñòðàõ ïåðåä â³é-
íîþ ïîñèëþâàâñÿ ðîçïîâ³äÿìè ïðî íåéìîâ³ðíó æîðñòîê³ñòü âîðîã³â:
ó ¿õí³é ïàìÿò³ ùå æåâð³ëè ñïîãàäè ïðî íåäàâí³ êðîâîïðîëèòòÿ.
Çàòàìóâàâøè ïîäèõ, âîíè ñëóõàëè ³ñòî𳿠ïðî í³÷í³ âáèâñòâà, ñêîºí³
òóçåìöÿìè ç íàâêîëèøí³õ ë³ñ³â. Ïðèñëóõîâóþ÷èñü äî îïîâ³äîê ìàí-
äð³âíèê³â ïðî ñòðàøí³ âèïàäêè, ñëàáê³ äóõîì ëþäè òðåìò³ëè â³ä
ñòðàõó, à ìàòåð³ ç òðèâîãîþ ïîãëÿäàëè íà ñâî¿õ ä³òåé, ÿê³ áåçæóðíî
ñïàëè ó êîëèñêàõ. Íàâ³òü ò³, õòî ðàí³øå áóâ âïåâíåíèé ó ïåðåìîç³,
ïî÷àëè ñóìí³âàòèñÿ ó ìîæëèâîñò³ óñï³øíîãî çàâåðøåííÿ â³éíè.
ϳä íàòèñêîì ôðàíöóç³â òà ¿õí³õ òóá³ëüíèõ ñîþçíèê³â Àíãë³ÿ, çäà-
âàëîñÿ, áóëà ïðèðå÷åíà âòðàòèòè ñâî¿ âîëîä³ííÿ â Àìåðèö³. Òîìó,
êîëè ó ôîðò, ðîçòàøîâàíèé ì³æ Ãóäçîíîì ³ îçåðàìè, íàä³éøëà çâ³ñò-
êà ïðî òå, ùî ôðàíöóçüêèé ãåíåðàë Ìîíêàëüì ç ÷èñëåííîþ àð쳺þ
ïðîñóâàºòüñÿ âçäîâæ îçåðà Øàìïëåí, îõîðîíö³ ôîðòó íå â³ä÷óëè
ðàä³ñíîãî õâèëþâàííÿ ó ïåðåä÷óòò³ çóñòð³÷³ ç âîðîãîì, ÿê íàëåæèòü
1
Ìàºòüñÿ íà óâàç³ Äæîðäæ Âàøèíãòîí, ÿêèé, ïîáà÷èâøè, ùî éîãî íàìàãàí-
íÿ ïåðåêîíàòè ãåíåðàëà, ÿêèé ïðèáóâ ç ªâðîïè, ó òîìó, ùî ñâî¿ìè ð³øåííÿìè
â³í ñòàâèòü àðì³þ ï³ä çàãðîçó çíèùåííÿ, ç âëàñíî¿ ³í³ö³àòèâè âäàâñÿ äî ð³øó÷èõ
ä³é ³ âðÿòóâàâ çàëèøêè àíãë³éñüêî¿ àð쳿 â³ä çàãèáåë³. Ñëàâà, çäîáóòà Âàøèíãòî-
íîì ï³ä ÷àñ ö³º¿ îïåðàö³¿, ñòàëà îñíîâíîþ ïðè÷èíîþ éîãî ïðèçíà÷åííÿ ãîëîâíî-
êîìàíäóþ÷èì àìåðèêàíñüêî¿ àð쳿.
14
ñïðàâæí³ì âî¿íàì, à ç³ ñòðàõîì î÷³êóâàëè ïîäàëüøîãî ðîçâèòêó ïî-
ä³é. Öþ çâ³ñòêó ïðèí³ñ îäíîãî òåïëîãî ë³òíüîãî äíÿ ãîíåöü-³íä³à-
íåöü ðàçîì ³ç ëèñòîì â³ä êîìàíäèðà ôîðòó, ðîçòàøîâàíîãî íà áåðåç³
Ñâÿòîãî îçåðà, ó ÿêîìó òîé ïðîñèâ òåðì³íîâî ïðèñëàòè ïîòóæíå
ï³äêð³ïëåííÿ. ßê ìè âæå çãàäóâàëè, â³äñòàíü ì³æ öèìè äâîìà ôîð-
òàìè áóëà áëèçüêî ïÿòè ë³ã. Âóçüêó ñòåæèíó, ùî ¿õ çºäíóâàëà,
ðîçøèðèëè äëÿ òîãî, ùîáè ïî í³é ìîãëè ïåðåñóâàòèñÿ ôóðãîíè. Ìå-
øêàíåöü ë³ñ³â ñïðîì³ãñÿ á ïîäîëàòè öþ â³äñòàíü çà ÿêèõîñü äâ³
ãîäèíè, àëå â³éñüêîâèé ï³äðîçä³ë ³ç â³äïîâ³äíèìè îáëàäóíêàìè, âè-
¿õàâøè âðàíö³, ì³ã ïðèáóòè äî ì³ñöÿ ïðèçíà÷åííÿ ò³ëüêè íàäâå÷³ð.
³ðí³ ñëóãè áðèòàíñüêîãî êîðîëÿ íàçâàëè îäíå ç öèõ ë³ñîâèõ óêð³ï-
ëåíü  ôîðòîì ³ëüÿìà Ãåíð³, à ³íøå  ôîðòîì Åäâàðä, íà ÷åñòü
óëþáëåíèõ ïðèíö³â ïðàâëÿ÷î¿ äèíàñò³¿. Áóâàëèé ñîëäàò, øîòëàí-
äåöü Ìàíðî ç ðåãóëÿðíèì ïîëêîì ³ ê³ëüêîìà ì³ñöåâèìè âîëîíòåðà-
ìè óòðèìóâàâ ïåðøèé. Ö³º¿ ñèëè áóëî íàäòî ìàëî äëÿ òîãî, ùîá
ïðîòèñòîÿòè ãð³çí³é àð쳿 Ìîíêàëüìà, ÿêà ï³äñòóïàëà äî çåìëÿíîãî
óêð³ïëåííÿ íàâêðóã ôîðòó.
À ó ôîðò³ Åäâàðä áóâ ðîçòàøîâàíèé øòàá ãåíåðàëà Âåááà, ãîëîâíî-
êîìàíäóþ÷îãî êîðîë³âñüêî¿ àð쳿 ó ï³âí³÷íèõ ïðîâ³íö³ÿõ, ³ç â³éñüêîì,
ùî íàðàõîâóâàëî á³ëüøå ïÿòè òèñÿ÷ ñîëäàò. Îáºäíàâøè âñ³ ï³ä-
ïîðÿäêîâàí³ éîìó çàãîíè, â³í ì³ã ç³áðàòè äîñòàòíüî ñîëäàò äëÿ òîãî,
ùîá äàòè â³äñ³÷ çàïîâçÿòëèâîìó ôðàíöóçîâ³, ÿêèé â³äâàæèâñÿ â³ä³-
éòè òàê äàëåêî â³ä ñâîãî òèëó ç àð쳺þ, íå íàáàãàòî ÷èñåëüí³øîþ.
Àëå îáèäâà êîìàíäèðè ï³ä âïëèâîì çàãàëüíèõ íàñòðî¿â òàê çàíå-
ïàëè äóõîì, ùî ¿ì çäàâàëîñÿ çà êðàùå î÷³êóâàòè ãð³çíîãî âîðîãà
ó ñåáå â ôîðòåö³ çàì³ñòü òîãî, ùîá ñïðîáóâàòè çóïèíèòè éîãî
íàñòóï, ÿê öå óñï³øíî çðîáèëè ôðàíöóçè á³ëÿ Ôîðòó äþ Êåñíå,
íàïàâøè ïåðøèìè.
ϳñëÿ òîãî, ÿê õâèëþâàííÿ, ñïðè÷èíåíå ñòðàøíîþ çâ³ñòêîþ, äåùî
âëÿãëîñÿ, ñåðåä ï³äðîçä³ë³â, ðîçòàøîâàíèõ â óêð³ïëåííÿõ âçäîâæ
áåðåã³â Ãóäçîíó íà ï³äñòóïàõ äî ôîðòó, ïîøèðèëàñÿ ÷óòêà ïðî òå,
ùî çàã³í, ñôîðìîâàíèé ³ç ï³âòîðà òèñÿ÷³ ñîëäàò, íà ñâ³òàíêó ìàº
âèñòóïèòè äî ôîðòó ³ëüÿì Ãåíð³. Òå, ùî çäàâàëîñÿ ïîãîëîññÿì,
íåâäîâç³ ñòàëî ðåàëüí³ñòþ: ê³ëüêà êîðïóñ³â îòðèìàëè íàêàç ç³ øòàáó
ãîëîâíîêîìàíäóþ÷îãî íåãàéíî ãîòóâàòèñÿ äî ïîõîäó. Îòæå, íàì³ðè
ãåíåðàëà Âåááà ñòàëè î÷åâèäíèìè, ³ â òàáîð³ çíÿâñÿ ãàðìèäåð.
Íîâà÷êè á³ãàëè âçàä ³ âïåðåä, ³ ñâîºþ íåïîì³ðíîþ çàâçÿò³ñòþ ò³ëü-
êè çàâàæàëè; áóâàë³ ñîëäàòè ãîòóâàëèñÿ ó äîðîãó ïîì³ðêîâàíî, ç
íàëåæíîþ ðåòåëüí³ñòþ, õî÷ ³ â ¿õí³õ ðóõàõ, ³ îñîáëèâî â î÷àõ, â³ä÷ó-
âàëàñÿ òðèâîãà, îñê³ëüêè âîíè íå ìàëè äîñâ³äó âåäåííÿ â³éíè ó
15
äèêèõ, íåîáæèòèõ ë³ñàõ. Íàðåøò³ çàéøëî ñîíöå, ïîçîëîòèâøè íå-
áîñõèë çà äàëåêèìè ãîðàìè ÿñêðàâèìè áàðâàìè, ³ êîëè òåìðÿâà îãî-
ðíóëà ñâî¿ì ïîêðèâàëîì öþ â³ääàëåíó ì³ñöåâ³ñòü, ðóõ ïîâîë³ ïðèïè-
íèâñÿ, çàãàñ îñòàíí³é âîãíèê ó ðóáëåí³é õàòèí³ ÿêîãîñü îô³öåðà, ò³í³
â³ä äåðåâ âêðèëè çåìëÿíèé âàë, ³ â òàáîð³ çàïàíóâàëà òèøà.
Çã³äíî ç íàêàçîì, ÿêèé â³ääàëè íàïåðåäîäí³, ñîí ñîëäàò³â áóëî
ïîðóøåíî áàðàáàííèì áîºì, ùî íåñïîä³âàíî ïðîð³çàâ ðàíêîâó òèøó.
Ñâ³òàëî, êóäëàò³ âåðõ³âêè ñîñåí âñå ÿñí³øå âèð³çíÿëèñÿ íà òë³
÷èñòîãî, áåçõìàðíîãî íåáà. Çà ìèòü óâåñü òàá³ð áóâ íà íîãàõ. Ò³, ùî
ëèøàëèñÿ, ñõâèëüîâàíî ñïîñòåð³ãàëè çà òîâàðèøàìè, ÿê³ êâàïëèâî
ãîòóâàëèñÿ äî âè¿çäó. Íàðåøò³ ñîëäàòè âèøèêóâàëèñÿ â çàãîíè.
Äîáðå âèìóøòðóâàí³ âîÿêè ðåãóëÿðíî¿ êîðîë³âñüêî¿ àð쳿 ãîðäîâèòî
êðîêóâàëè ó ïðàâîìó ôëàíç³ êîëîíè, à á³ëüø ñêðîìí³ âîëîíòåðè,
ç ÷èñëà ïîñåëåíö³â, çà çâè÷àºì ïîê³ðíî òðèìàëèñÿ çë³âà. Ðîçâ³äíèêè
âè¿õàëè íàïåðåä. Ïîñèëåíà îõîðîíà ñóïðîâîäæóâàëà îáîçè ç ìàéíîì.
² ïåðø í³æ ïðîìåí³ ñîíöÿ ðîçñ³ÿëè çàëèøêè ðàíêîâîãî òóìàíó,
ãîëîâíèé çàã³í â³éñüêà ð³âíîþ êîëîíîþ âèðóøèâ ó äîðîãó. Âïåâíå-
íèé âèãëÿä âîÿê³â ðîçñ³ÿâ òÿæê³ ïåðåä÷óòòÿ ó ñåðöÿõ íîâîáðàíö³â,
ÿêèõ ÷åêàëè ïåðø³ òÿæê³ âèïðîáóâàííÿ ó áîþ. Çàõîïëåí³ ïîãëÿäè
òèõ, õòî çàëèøàâñÿ, ñóïðîâîäæóâàëè êîëîíó äîòè, äîêè çâóêè â³é-
ñüêîâî¿ ìóçèêè íå ïîãëèíóëà ë³ñîâà òèøà, íåìîâ ïðèéíÿâøè âñþ
öþ ëþäñüêó ìàñó, âðàæàþ÷îãî ðîçì³ðó, â ñâî¿ îá³éìè.
Çâóêè ìóçèêè ñòèõëè, îñòàíí³ ñîëäàòè çíèêëè ó ë³ñîâ³é õàù³,
ïðîòå á³ëÿ îäíîãî ç ðóáëåíèõ áóäèíê³â, çíà÷íî á³ëüøîãî ³ çðó÷í³-
øîãî â³ä ³íøèõ, âñå ùå éøëè ïðèãîòóâàííÿ äî â³ä¿çäó. Ïåðåä âõî-
äîì äî áóäèíêó Âåááà ñòîÿëè âàðòîâ³. Ñþäè æ ïðèâåëè äåê³ëüêà
êîíåé, óêðèòèõ ïîïîíàìè; äâîº ç íèõ, áåçïåðå÷íî, áóëè ïðèçíà÷å-
í³ æ³íêàì äîñèòü âèñîêîãî ñòàíîâèùà, õî÷à òàêèõ íå ÷àñòî ìîæíà
áóëî çóñòð³òè ó ö³é äèê³é ì³ñöåâîñò³. Çáðóÿ ³ çáðîÿ, íàâàíòàæåí³ íà
áàñêîãî ÷èñòîêðîâíîãî æåðåáöÿ, ñâ³ä÷èëè ïðî òå, ùî â³í íàëåæàâ
ÿêîìóñü øòàáíîìó îô³öåðîâ³. ²íø³ êîí³, ìàáóòü, ïðèçíà÷àëèñÿ
ðÿäîâèì ñîëäàòàì. Íà ïîøòèâ³é â³äñòàí³ â³ä íèõ ç³áðàëèñÿ ñïîñòå-
ð³ãà÷³.
Ñåðåä ãëÿäà÷³â âèä³ëÿâñÿ îäèí ÷îëîâ³ê, íå ïîä³áíèé íà ³íøèõ í³
âèãëÿäîì, í³ ïîâåä³íêîþ. Ó íüîãî áóâ íàäçâè÷àéíî íåçãðàáíèé
âèãëÿä: ìàâ óñ³ íàëåæí³ ê³ñòêè òà ñóãëîáè, àëå ÿêîñü íåïðîïîðö³éíî
ñêëàäåí³ äîêóïè. Êîëè ÷îëîâ³ê âèïðîñòîâóâàâñÿ, â³í ñòàâàâ çíà÷íî
âèùèì â³ä ³íøèõ ëþäåé, à ñ³äàþ÷è, çìåíøóâàâñÿ äî çâè÷íèõ ðîçì³-
ð³â ïðåäñòàâíèê³â ñâ ðàñè. Íåïðîïîðö³éí³ñòü éîãî ê³íö³âîê,
çäàâàëîñÿ, ðîçïîâñþäæóâàëàñÿ íà âñå ò³ëî. Ãîëîâà éîãî áóëà íàäòî
16
âåëèêîþ, ïëå÷³ íàäì³ðó âóçüêèìè, äîâã³ ðóêè íåçãðàáíî çâèñàëè
âçäîâæ ò³ëà, çàê³í÷óþ÷èñü ìàëåíüêèìè äåë³êàòíèìè äîëîíÿìè.
Íåïîì³ðíî äîâã³ íîãè òà ñòåãíà áóëè òîíêèìè äî êðàéíîù³â, à êîë³-
íà  âåëè÷åçíî¿ òîâùèíè. Ïîãàíî ï³ä³ãíàíèé, äîñèòü íåçâè÷íèé
îäÿã ùå á³ëüøå ï³äêðåñëþâàâ íåçãðàáí³ñòü éîãî ô³ãóðè: íèçüêèé
êîì³ð áëàêèòíîãî êàìçîëà çîâñ³ì íå ïðèêðèâàâ äîâãó, õóäó øèþ,
à êîðîòê³ øèðîê³ ïîëè çàëèøàëè íà âèäó íåãàðí³ íîãè. ϳä êàìçî-
ëîì â³í íîñèâ æîâò³ íàíêîâ³ øòàíè äî êîë³í, ùî áóëè ïåðåâÿçàí³
íà êîë³íàõ äîñèòü áðóäíèìè á³ëèìè ñòüîæêàìè. Òîâñò³ áàâîâíÿí³
ïàí÷îõè é ÷åðåâèêè, äî îäíîãî ç ÿêèõ áóëà ïðèêð³ïëåíà ìåòàëåâà
øïîðà, çàâåðøóâàëè íèæíþ ÷àñòèíó îäÿãó, ÿêèé í³áè íàâìèñíî
âèñòàâëÿâ íàïîêàç óñ³ âàäè ô³ãóðè. Ç âåëè÷åçíî¿ êèøåí³ æîâòî¿ æè-
ëåòêè, ñèëüíî çàñìàëüöüîâàíî¿ ³ ãóñòî ðîçøèòî¿ ïîòåìí³ëèìè ñð³á-
íèìè ãàëóíàìè, ñòèð÷àâ ³íñòðóìåíò, ÿêèé, çâàæàþ÷è íà ñèòóàö³þ,
ìîæíà áóëî ñïðèéíÿòè çà íåâ³äîìó çáðîþ. Öÿ ìàëåíüêà äèâíà ð³÷
âèêëèêàëà íåàáèÿêå çàö³êàâëåííÿ â ºâðîïåéö³â, ÿê³ ïðîæèâàëè
â òàáîð³, àëå ì³ñöåâèì ìåøêàíöÿì ¿¿ ïðèçíà÷åííÿ áóëî äîáðå â³äî-
ìèì. Âèñîêèé öèâ³ëüíèé êàïåëþõ ç êîêàðäîþ, ïîä³áíèé äî òèõ, ÿê³
â òîé ÷àñ íîñèëè ñâÿùåíèêè, íàäàâàâ äîáðîìó, õî÷à äåùî áàéäó-
æîìó, îáëè÷÷þ ÷îëîâ³êà â³äò³íîê ã³äíîñò³, î÷åâèäíî, íåîáõ³äíî¿ äëÿ
âèêîíàííÿ ÿêîãîñü äóæå âàæëèâîãî çàâäàííÿ.
Çàëèøèâøè íàòîâï, ÿêèé íå íàâàæóþ÷èñü íàáëèçèòèñÿ äî øòàáó
ãåíåðàëà Âåááà ñòîÿâ îñòîðîíü, ÷îëîâ³ê, ïðî ÿêîãî ìè ðîçïîâ³ëè,
ñì³ëèâî ï³ä³éøîâ äî êîíåé ³ ïî÷àâ îãëÿäàòè ¿õ, âèñëîâëþþ÷è êðè-
òè÷í³ çàóâàæåííÿ àáî ïîõâàëó, çàëåæíî â³ä âðàæåííÿ, ÿêå âîíè íà
íüîãî ñïðàâëÿëè.
 Îöåé êîíèê, äðóæå, ÿê ÿ ðîçóì³þ, íå ì³ñöåâèé, éîãî ïðèâåç-
ëè çäàëåêó... ìîæå, íàâ³òü ç ñàìîãî ñëàâíîãî îñòðîâà çà ñèí³ìè ìîðÿ-
ìè,  ñêàçàâ â³í, íåñïîä³âàíî ìÿêèì ³ í³æíèì, ÿê äëÿ éîãî ô³ãóðè,
ãîëîñîì.  Ñêàæó áåç ïîõâàëÿííÿ, ùî ÿ ðîçóì³þñÿ íà öèõ ñïðàâàõ.
ß áóâàâ ñêð³çü: ³ â ãàâàí³ á³ëÿ âèòîê³â Òåìçè, ùî íàçâàíà íà ÷åñòü
ñòîëèö³ ñòàðî¿ Àíã볿, ³ â òóòåøí³é, ÿêó íàçèâàþòü Íüþ-Ãåéâåí
1
Íîâîþ ãàâàííþ. Áà÷èâ áðèãàíòèíè, íà ÿêèõ â³äïðàâëÿëè ö³ë³ òàáó-
íè êîíåé äî äàëåêî¿ ßìàéêè, ùîá òàì âèì³íÿòè ¿õ ÷è ïðîäàòè. Òà
ùå æîäíîãî ðàçó ÿ íå áà÷èâ êîíÿ, ïðî ÿêîãî ìîæíà áóëî á ñêàçàòè,
ÿê ó Ñâÿòîìó Ïèñüì³: ³í áº êîïèòàìè ³ íàñîëîäæóºòüñÿ ñâîºþ
ñèëîþ; â³í ÷åêຠçóñòð³÷³ ç âî¿íàìè; â³í â³äãóêóºòüñÿ íà çâóê ñóðìè
1
Òóò ãðà ñë³â: íàçâà àíãë³éñüêîãî ïîðòó Haven îçíà÷ຠ ãàâàíü, â Àìåðèö³
áàãàòî ì³ñò íàçâàíî àíãë³éñüêèìè òîïîí³ìàìè, äî ÿêèõ ÷àñòî äîäàâàëè îòî÷åííÿ
New (íîâèé), íàïðèêëàä New Haven, New York ³ ò. ä.